انقلاب واقعی آن لحظه‌ای‌ست که انسان جرأت می‌کند آینده را از دل ترس‌ها و عادت‌های کهنه بیرون بکشد و به جهان بگوید: "می‌شود طور دیگری هم زیست، انگونه که در شان انسان است."

موریس ستودگان‌✨

✨آسیب ثانویه چیست؟‌
(Secondary Trauma / Vicarious Trauma)

آسیب ثانویه یعنی: فرد خودش مستقیماً در معرض خشونت، سرکوب یا فاجعه نبوده، اما از طریق تماشای مداوم، شنیدن، همذات‌پنداری عاطفی و درگیری ذهنی با رنج دیگران دچار علائم روانی واقعی می‌شود.

این آسیب «خیالی» یا «ضعف» نیست؛
سیستم عصبی واقعاً فعال و فرسوده می‌شود.

اصطلاحات نزدیک:
Secondary Traumatic Stress
Vicarious Trauma
Collective Trauma
Moral Injury
(وقتی حس بی‌عدالتی و ناتوانی پررنگ است)


مکانیسم عصبی–روانی
مغز بین «دیدن مکرر خشونت» و «تجربه مستقیم» همیشه فرق نمی‌گذارد
آمیگدالا دائم فعال می‌ماند → حالت هشدار مزمن
کورتیزول بالا → بی‌خوابی، تحریک‌پذیری، افسردگی
حس کنترل صفر + مسئولیت اخلاقی بالا = فرسودگی شدید

چرا در انقلاب‌ها این آسیب شدیدتر است؟
چون سه عامل هم‌زمان وجود دارد:

پیوند هویتی
«این مردم، مردم من هستند»
«می‌توانستم جای آن‌ها باشم»

تماس مداوم با تصاویر واقعی
ویدیوهای شکنجه، تیراندازی، جنازه
خبرهای شبانه‌روزی بدون فاصله امن

ناتوانی در عمل
نه می‌توانی برگردی
نه می‌توانی کمک مؤثر کنی
فقط می‌بینی و می‌سوزی
این ترکیب، دقیقاً دستور ساخت آسیب
ثانویه است.

مثال‌های مشخص از انقلاب (افراد خارج از کشور)

مثال ۱: بی‌خوابی مزمن
فردی در آلمان یا کانادا:
ساعت‌ها شب گوشی دستش است
می‌گوید: «اگه نخونم انگار خیانت کردم»
بدن در حالت جنگ است، حتی در تخت خواب
→ این هایپراَروزل ناشی از آسیب ثانویه است، نه استرس ساده

مثال ۲: عصبانیت ناگهانی و پرخاشگری
با خانواده یا دوستان کوچک‌ترین بحث را انفجاری جواب می‌دهد
از آدم‌های «بی‌تفاوت» متنفر می‌شود
احساس می‌کند کسی «حق زندگی عادی» ندارد
→ نشانه‌ی خستگی اخلاقی (Moral Exhaustion)

مثال ۳: افسردگی همراه با گناه
«من اینجام امنم، اونا دارن می‌میرن»
لذت از غذا، رابطه، طبیعت از بین می‌رود
احساس بی‌ارزشی یا بی‌معنایی
→ ترکیب Survivor’s Guilt + Secondary Trauma

مثال ۴: بی‌حسی عاطفی (Numbing)
بعد از مدتی:
دیگر حتی خبرهای بد هم اشک نمی‌آورد
احساس تهی بودن
قطع ارتباط با بدن
→ این مکانیسم دفاعی سیستم عصبی است، نه بی‌رحمی

نکته مهم: این افراد «ضعیف» نیستند
برعکس:
همدلی بالا دارند
وجدان اخلاقی فعال
سیستم عصبی حساس‌تر (که هم نعمت است هم هزینه)

چه چیزی کمک می‌کند؟ (خیلی کوتاه و عملی)
نه قطع کامل خبر، نه غرق‌شدن:

دوزبندی آگاهانه خبر
۱–۲ بازه مشخص در روز
نه قبل خواب
بازگشت به بدن
پیاده‌روی، نفس عمیق، آب گرم
بدن باید بفهمد «الان امنی»
تبدیل ناتوانی به کنش کوچک
نوشتن، ترجمه، کمک رسانه‌ای، حمایت عاطفی
حتی کوچک → سیستم عصبی آرام‌تر می‌شود

نام‌گذاری تجربه
گفتن اینکه: «این آسیب ثانویه است»
همین نام‌گذاری، شرم را کم می‌کند


تهیه شده در +Think م. ستودگان

👑 ترومای اولیه (Primary / Direct Trauma)
در بستر انقلاب، خیابان، سرکوب، دستگیری، مجروحیت و شاهد مرگ دیگری بودن.

👑ترومای اولیه چیست؟ (Primary / Direct Trauma)
ترومای اولیه زمانی رخ می‌دهد که فرد:
خودش مستقیماً در معرض تهدید مرگ، خشونت شدید یا آسیب جدی قرار گرفته
یا با چشم و بدن خودش شاهد مجروح شدن، کشته شدن یا شکنجه دیگران بوده
و در آن لحظه احساس کرده:
«کنترلی ندارم، ممکن است بمیرم»
در انقلاب‌ها، ترومای اولیه اغلب ترومای حاد + جمعی + سیاسی است؛
یعنی همزمان هم فردی است، هم تاریخی، هم هویتی.

🤴تجربه‌های ترومای اولیه در خیابان (مثال‌های واقعی)

مثال ۱: مواجهه مستقیم با مرگ
دیدن شلیک به انسان زنده
دیدن جان دادن دوست یا غریبه
دیدن جسد روی زمین

🏛 مغز این را به‌عنوان تهدید مطلق بقا ثبت می‌کند، نه «خاطره»

مثال ۲: آسیب جسمی + شوک روانی
زخمی شدن با گلوله، ساچمه، باتوم
خونریزی شدید
فرار در حالی که بدن آسیب دیده

🏛 بدن یاد می‌گیرد: «دنیا ناامن است»

مثال ۳: تعقیب، محاصره، فرار
دویدن در کوچه‌ها
قایم شدن
شنیدن فریاد و تیر

🏛 این‌ها حافظه بدنی می‌سازند، نه فقط ذهنی

مثال ۴: بازداشت یا نزدیک به بازداشت
دستگیری کوتاه
تهدید، تحقیر، چشم‌بند
شنیدن صدای شکنجه دیگران


🏛حتی اگر «آزاد شده باشند»، سیستم عصبی آزاد نشده

🏛 علائم شایع ترومای اولیه (بعد از خیابان)

🏛علائم عصبی–بدنی
بی‌خوابی یا کابوس
گوش‌به‌زنگی دائمی (Hypervigilance)
تپش قلب، درد معده، تنفس سطحی
واکنش شدید به صدا (موتور، ترمز، فریاد)

🏛علائم روانی
فلش‌بک (تصویر، بو، صدا)
احساس غیرواقعی بودن دنیا (Derealization)
بی‌حسی یا انفجار خشم
شرم یا گناه:
«چرا من زنده‌ام؟»
علائم هویتی
تغییر نگاه به انسان، دنیا، آینده
شکستن اعتماد پایه
احساس «دیگه اون آدم قبلی نیستم»

🏛 این‌ها نشانه ضعف نیستند
نشانه‌ی عبور از تجربه‌ای غیرانسانی‌اند.

🏛تشخیص مهم: PTSD یا واکنش طبیعی؟

🌇 همه‌ی این افراد PTSD ندارند اما:
اگر علائم بیش از ۱ ماه
با اختلال در خواب، کار، رابطه
همراه با اجتناب شدید یا فلش‌بک
→ بررسی تخصصی لازم است.

🇮🇷 راهکارها

1. اولین قدم: ایمنی
سیستم عصبی تا وقتی حس نکند «الان امنم»، ترمیم نمی‌شود.
محیط قابل پیش‌بینی
خواب منظم (حتی با کمک کوتاه‌مدت)
کاهش محرک‌ها

2. کار با بدن، قبل از ذهن
ترومای خیابان بدنی است
پیاده‌روی آرام
نفس عمیق طولانی
آب گرم
لمس امن (پتو، زمین)

🏛 صرفاً حرف زدن کافی نیست.

3. روایت کنترل‌شده، نه غرق‌شدن
گفتن تجربه به فرد امن
بدون فشار برای «جزئیات»
به ریتم بدن احترام گذاشتن

4. معنا بدون قهرمان‌سازی
نه انکار رنج
نه اجبار به «قوی باش»
🏛 قهرمان‌سازی افراطی، درمان نیست؛
اغلب مانع سوگواری می‌شود.

5. درمان‌های مؤثر
اگر امکانش هست:
Trauma-focused CBT
EMDR
Somatic / Body-based therapy
ACT (برای زندگی بعد از تروما)

جمله مهم

«واکنش‌های تو، واکنش طبیعی به موقعیتی غیرطبیعی است.
بدن تو دیوانه نشده؛ زنده مانده.»

حتما مراقب خود و اطرافیان باشید.

ارادت دکتر موریس ستودگان +Think

✨🌇 دوستان خارج از کشور از من پرسیدن که خانواده ها الان میتونن زنگ بزنن و ما چطور باید برخورد کنیم ، چون اونها احتمالا تروما دارن بخاطر تجربه های وحشتناک اخیر.
اینو مخصوص دوستانی مینویسم که خارج از ایران‌ هستند و تو این چهار هفته‌ی اخیر، تماس‌ نداشتند و احتمالا از الان مکرر از داخل ایران تماس خواهند داشت.

نکته اینجاست که خودمون هم داریم فرسوده میشیم تو خارج از کشور از بی خبری عزیزان ما.

👑راهنمای عملی مدیریت تماس‌ها با عزیزان دچار تروما؛ مخصوصا برای خانواده‌های خارج از کشور

اصل صفر: "تو درمانگر نیستی"
خیلی مهمه از همین‌جا شروع کنیم.
وظیفه‌ی تو نجات روانی یا حل بحران انقلابی نیست. تو فقط "یک انسان حامی" هستی، نه روان‌درمانگر، نه خبرنگار، نه فعال عملیاتی.

👑 مثال:
اگر مادرت میگه:
"تو باید به من بگی چیکار کنم، من دارم دیوونه میشم"
پاسخ سالم:
"می‌فهمم چقدر سخته، ولی من نمی‌تونم راه‌حل بدم. فقط میتونم کنارت باشم و گوش بدم."

اصل ۱: تماس را "قاب‌بندی" کن (Frame the call)
تماسِ بدون چارچوب = فرسودگی دوطرفه میاره.
قبل یا ابتدای تماس، قاب زمانی و محتوایی بده.

🤴 جمله‌های آماده:
"الان ۳۰ دقیقه می‌تونم حرف بزنم."
"می‌تونیم درباره حالت حرف بزنیم، ولی وارد جزئیات خبرها نشیم."
"اگه دیدم حالم داره بد میشه، مکالمه رو قطع می‌کنم."

👑 مثال:
دایی‌ات هر شب ۲ ساعت از اعدام و شکنجه میگه و برات سخته شتیدنش؛ تو میگی:

"برام مهمی، ولی فقط ۴۰ دقیقه می‌تونم گوش بدم. بعدش باید تماس رو تموم کنیم."

👑این خودخواهی نیست؛ مراقبت از ظرفیت روانیه.

اصل ۲: گوش دادن همدلانه نه تأیید فاجعه
گوش بده، اما هیجان رو تشدید نکن.

🤴 پرهیز کن از:

"آره، وضع خیلی وحشتناکه، دیگه امیدی نیست..."
"این آخرشه، همه‌چی تموم شد."

🌇 جایگزین سالم:
"خیلی ترسناک به نظر میاد"
"حق داری این‌قدر مضطرب باشی"
"می‌بینم چقدر فشار روت زیاده"

🌇 مثال:
خاله میگه: "همه رو میکشن، نوبت ما هم میرسه"
پاسخ سالم:
"می‌فهمم ترست واقعیه. بیا الان فقط روی این فکر کنیم که امشب چطور آروم‌تر بخوابی. چی نیاز داری؟

اصل ۳: از جزئیات خشن جلوگیری کن
جزئیات تصویری و خشن تروما را منتقل می‌کند (Secondary Trauma).

👑 جمله‌ی مرزی (Boundary):
"لطفاً وارد جزئیات صحنه نشو"
"می‌دونم اتفاق وحشتناکه، لازم نیست دقیق توصیفش کنی، من دیدم به اندازه کافی تو میدیا"

👑 مثال:
پسرخاله شروع میکنه شرح گلوله و خون و تو میگی:
"ببخش، نمی‌تونم این بخشش رو بشنوم، ولی هنوز می‌خوام حالت رو بدونم."

اصل ۴: از "چرا" سؤال نپرس
"چرا" در تروما = احساس گناه و درماندگی.


چرا رفتی خیابون؟
چرا فرار نکردی؟

بپرس جاش: "الان کجایی؟"
"بدنت الان چطوره؟"
"امشب کی کنارت هست؟"

👑 مثال:
دوستت میگه مجروح شده و به‌جای تحلیل سیاسی، بپرس:
"الان امنیت داری؟ کسی پیشته؟"

اصل ۵: امید تزریقی ممنوع
امید مصنوعی مثل "همه‌چی درست می‌شه" معمولاً خشم یا ناامیدی می‌سازه.

"نگران نباش، تموم می‌شه"
"این‌ها آخرین نفس‌هاشونه"

بجاش میگیم
"الان دوره‌ی خیلی سختیه"
"ما لازم نیست آینده رو حل کنیم، فقط امروز رو مدیریت کنیم."

اصل ۶: بعد از تماس، تخلیه کن
تماس‌ها را در خودت نگه ندار.
بعد از هر تماس سنگین:
۵ دقیقه راه برو
نفس عمیق ۴–۶
بنویس "چی شنیدم / چی حس کردم"

تماس بعدی رو حداقل ۱ ساعت عقب بنداز

🏛 نشانه بی ادبی نیست این کار و حالا مهمتر نشانه‌های هشدار برای خودت:
بی‌خوابی
تحریک‌پذیری
بی‌حسی عاطفی
وسواس خبر
اگر این‌ها هست ، حتما تماس‌ها رو کمتر کن، نه بیشتر.

اصل ۷: اجازه بده سکوت هم کمک باشه
لازم نیست همیشه چیزی بگی.

✔️ گاهی بهترین جمله:
"من اینجام. دارم گوش
می‌دم."
یا حتی:
"نمی‌دونم چی بگم، ولی تنها نیستی."

🎆🏛جمع‌بندی خیلی کوتاه
تو مسئول نجات نیستی
تماس باید مرز داشته باشه
جزئیات خشن رو قطع کن
امید دروغین نده
بعدش از خودت مراقبت کن.

🏛تهیه شده در +Think
دکتر موریس ستودگان

🇮🇷 مدیریت هیجان و استرس دانش‌آموزان در شرایط انقلابی
ویژه مشاوران مدرسه و والدین
مقدمه

دانش‌آموزانی که در بستر انقلاب، سرکوب، خشونت خیابانی یا اضطراب جمعی زندگی می‌کنند، در معرض فشارهای روانی شدید و مداوم هستند. این فشارها می‌توانند به شکل خشم، اضطراب، بی‌خوابی، افت تحصیلی، کناره‌گیری اجتماعی یا رفتارهای پرخطر بروز پیدا کنند. این جزوه با هدف ارائه‌ی راهنمایی عملی و قابل اجرا برای مشاوران مدرسه تدوین شده است تا بتوانند هم به دانش‌آموزان و هم به والدین کمک مؤثر ارائه دهند.

🏛بخش اول: درک وضعیت روانی دانش‌آموز انقلابی
ویژگی‌های شایع:
برانگیختگی عصبی بالا (زود عصبی شدن، بی‌قراری، پرخاش)
نوسان شدید هیجانی (خشم، امید، ناامیدی)

احساس مسئولیت بزرگ‌تر از سن
بی‌اعتمادی به بزرگسالان و نهادها

🤴 نکته تخصصی برای مشاوران:
این واکنش‌ها نشانه اختلال رفتاری یا لجبازی نیستند؛ بلکه پاسخ طبیعی روان به وضعیت غیرطبیعی‌اند.

🏛بخش دوم: خطاهای رایج والدین (افزاینده استرس)

۱. کوچک‌سازی هیجان
«تو هنوز بچه‌ای، نمی‌فهمی»

۲. ترساندن افراطی
«اگر بری بیرون، نابود می‌شی»

۳. کنترل به‌جای گفت‌وگو
قطع کامل اینترنت، تنبیه، تهدید
پیامد مشترک: افزایش خشم پنهان، بی‌اعتمادی و رفتارهای انفجاری

🏛 بخش سوم: الگوی صحیح رفتار والدین (قابل آموزش توسط مشاور)

اصل طلایی:
تنظیم هیجان قبل از هدایت رفتار

۱. نام‌گذاری هیجان
مثال:
«می‌بینم عصبانی و نگران هستی. این حس‌ها طبیعی‌اند.»

۲. تفکیک احساس از رفتار
«احساست قابل درکه، ولی بیایم راهی امن‌تر پیدا کنیم.»

۳. اختیار محدود
«نظرت محترمه. با هم درباره حد و مرزها تصمیم بگیریم.»

🏛 بخش چهارم: تکنیک‌های عملی کاهش استرس (برای دانش‌آموز)

تکنیک ۱: پنجره تحمل
شناسایی علائم بدن (تپش قلب، دل‌درد)
توقف قبل از واکنش

تکنیک ۲: بهداشت خبر
اخبار حداکثر ۲ بار در روز
پرهیز از دیدن ویدئوهای خشن قبل از خواب

تکنیک ۳: تبدیل خشم به کنش سالم
نوشتن، نقاشی، گفت‌وگوی گروهی امن
فعالیت داوطلبانه یا آموزشی

🏛بخش پنجم: نقش مشاور مدرسه

۱. ایجاد فضای امن روانی
بدون قضاوت، بدون برچسب

۲. واسطه‌گری بین والد و دانش‌آموز
ترجمه خشم به ترس و دغدغه معنا

۳. نرمال‌سازی واکنش‌ها
«در شرایط غیرعادی، واکنش غیرعادی بیماری نیست

تهیه شده در +Think