✨ کوریِ میل

ما اغلب چیزها رو نمیبینیم، نه اینکه پنهان‌اند، بلکه چون بیش از حد نزدیک‌اند. در حضورشان عادت می‌کنیم، و عادت، نگاه را کور می‌کند. هر روز از کنارشان می‌گذریم، بی‌آنکه واقعاً دیده باشیم.

اما وقتی غیاب می‌آید —وقتی دیگر هرگز نخواهیم دید— نگاه شکافته می‌شود و چیزی تازه آشکار می‌گردد: ابژه‌ای که همیشه بود، اما هرگز در میدان دید ما نبود.

در روان‌کاوی لکان، میل همواره به "چیزی که نیست" وابسته است. ما به خودِ ابژه دلبسته نمی‌شویم، بلکه به جای خالی‌ای که در روان ما بر جای می‌گذارد. شناخت زیبایی نه در حضور، که در فقدان رخ می‌دهد؛ در شکافی که میل را بیدار می‌کند. این همان چیزی‌ست که می‌توان "کوریِ میل" نامید—نوعی ندیدن که نه از کمبود توجه، بلکه از ساختارِ میل می‌آید. ما بر اساس عملکرد ناخوداگاه نمی‌بینیم، چون دیدنِ کامل، میل را نابود می‌کند. ابژه‌ی میل باید همواره اندکی پنهان بماند تا تمنّا زنده بماند.
در نگاه اول، بی‌توجه بودیم؛ در نگاه آخر، عاشق شدیم. و شاید همین باشد تراژدی و شکوه نگاه انسان: ما عمدتا دیر می‌بینیم.

دکتر موریس ستودگان
یادداشت های لکانی
مارچ ۲۰۲۳

"Death anxiety, also known as thanatophobia, is the fear or worry surrounding death, dying, or what happens after death. It can be a normal response to the awareness of death, but for some, the fear can become overwhelming." definition 

✨چرا هر ترسی در نهایت ترس از مرگ است؟

دکتر موریس ستودگان
پاییز ۲۰۱۷ متن المانی، ویرایش مجدد پاییز ۲۰۲۵ فارسی

این جمله "چرا هر ترسی در نهایت ترس از مرگ است" اگرچه دقیقاً به این صورت در آثار فروید نیامده، اما کاملاً با روح اندیشه‌ی روانکاوی فرویدی سازگار است و می‌توان آن را به‌نوعی بازتاب تفکر او درباره‌ی اضطراب بنیادین "Grundangst" یا همان اضطراب مرگ دانست.

این جمله کوتاه ولی عمیق که در تمام زندگی ما را همراهی و ما را با این پدیده مواجه می‌کند،‌ گرچه اضطراب زاست ولی گاهی به زندگی معنا و روان نیز میبخشد. این جمله لایق است که گام‌به‌گام با نگاه دقیق روانکاوی فرویدی و در تداومش با نظریه‌پردازانی چون رنک، کلاین و لاکان بررسی و در ادامه در بستر اگزیستانسیال بررسی شود.

🌑 فروید و "ترس نخستین"
فروید در ابتدا "ترس" را برآمده از غریزه‌ی بقا می‌دانست — همان غریزه‌ای که در تعارض با غریزه‌ی مرگ (Thanatos) است. او معتقد بود؛ ترس، سیگنالی است از خطرِ از بین رفتنِ "خود" یا "من" (Ego).

در آثار او، به‌ویژه در مقاله‌ی "مهار اضطراب" ۱۹۲۶، فروید می‌گوید که اضطراب در اصل پاسخی از جانب "من" به تهدیدی است که می‌تواند به نابودی آن بینجامد.
پس وقتی کودک از جدایی از مادر، تنبیه پدر، یا فقدان عشق می‌ترسد؛ همه‌ی این‌ها در نهایت بازنمایی روانی ترس از فروپاشی یا نابودی نفس هستند؛ یعنی همان مرگ روانی یا جسمی.

👁️ سه چهره‌ی مرگ در ناخودآگاه
در ناخودآگاه فرویدی، "مرگ" صرفاً به معنای توقف زیستی نیست. بلکه سه بُعد دارد:

🤚 مرگ جسمانی؛ از بین رفتن بدن و حیات فیزیکی.

🤚 مرگ روانی (مرگ نفس)؛ تهدید به از دست دادن انسجام "من" (ego)، فروپاشی در برابر اضطراب یا سرکوب.

🤚 مرگ نمادین؛ طرد شدن، شرم، از دست دادن عشقِ ابژه‌ی اصلی (مثلاً مادر).
بنابراین، وقتی انسانی از طرد شدن، شکست، تحقیر یا از دست دادن عزیزان می‌ترسد، ناخودآگاه او این تجربه‌ها را به "از بین رفتن خویشتن" تعبیر می‌کند؛ یعنی همان مرگ در سطح روانی یا نمادین.

🐾 از فروید تا رنک و تولد و مرگ، دو روی یک سکه

اتو رنک Otto Rank، شاگرد فروید، نظریه‌ای دارد به نام Trauma of Birth یا ترومای تولد. رنک می‌گوید نخستین ترس انسان، ترس از تولد است؛ یعنی جدا شدن از بدن مادر و ورود به جهان. هر اضطراب بعدی در واقع تکرار نمادین همان ترومای نخستین است. به تعبیر او، "ترس از مرگ" در ناخودآگاه همان بازگشتِ میل به آغوش امنِ پیش‌ از‌ تولد است.

پس: آغاز و پایان زندگی، تولد و مرگ، از منظر ناخودآگاه یک تجربه‌ی واحدند؛ تجربه‌ی جدا شدن.

👁️ کلاین و مرگ در خیال‌پردازی‌های کودکانه

ملانی کلاین این ایده را گسترش داد و گفت: در نخستین ماه‌های زندگی، کودک در خیال‌پردازی‌های خود می‌ترسد که ابژه‌ی خوب همان سینه مادر نابود شود یا او را از دست بدهد. این ترس از نابودی ابژه، یعنی نابودی منبع عشق، در سطح ناخودآگاه معادل ترس از مرگ است.
به همین دلیل، کودک بین عشق و مرگ در کشمکش است؛ همان دو غریزه‌ای که فروید توصیف کرده بود.

🧿 لکان و مرگ به مثابه مرز میل

برای ژاک لکان، مرگ نه صرفاً یک واقعه‌ی زیستی، بلکه نقطه‌‌ی حد میل است. او می‌گوید: ما در مسیر میل حرکت می‌کنیم، اما آنچه میل واقعاً می‌خواهد، در نهایت "هیچ" است؛ و "هیچ" همان مرگ است.در این معنا، هر ترسی در واقع ترس از رسیدن به حدّ میل است، یعنی جایی که معنا، زبان، و "خود" فرو می‌پاشد.

پس مرگ برای لکان "امر واقعی" (le Réel) است؛ چیزی که همواره در پشت هر میل و هر ترس پنهان است، و هیچ نماد و کلمه‌ای توان بازنمایی آن را ندارد.

در نتیجه وقتی می‌گوییم "هر ترسی در نهایت ترس از مرگ است"، در روانکاوی می‌توانیم این را در سه بُعد تعبیر کنیم:

✔️در بُعد زیستی شکل ترس؛ که ترس از خطر، بیماری و تهدید است و معادل روانکاوانه ان؛ از بین رفتن بدن (غریزه‌ی بقا در برابر غریزه‌ی مرگ) می‌باشد.

✔️در بعد روانی شکل ترس در واقع ترس از طرد، شکست و تنهایی است و معادل روانکاوانه آن از بین رفتن "من" یا انسجام درونی می‌باشد.

✔️و در بعد نمادین شکل ترس همان ترس از بی‌معنایی، بی‌ارزشی است و معادل روانکاوانه ان، فروپاشی معنا و بازگشت به نیستی (امر واقعی) می‌باشد.

در همه‌ی این سطوح، هسته‌ی اصلی ترس، مواجهه‌ی ناخودآگاه با نابودی است – نابودی جسم، نفس، یا معنا.

اکنون به اگزیستانسیالیست‌های پسافرویدی مثل ارنست بکر و یالوم هم کوتاه اشاره می‌کنم چون که این امر به روان‌درمانی وجودی نیز بعدها پیوند خورد.

ادامه دارد...

دکتر موریس ستودگان +Think

۱_۳