✨افسردگی پس از شور و امید

عده زیادی برام پیام نوشتند و بسیار دلسرد و پژمرده از پنجره زندگی به روزهای آینده نگاه میکنن. ناامیدی بعد از یک دوره امیدواری شدید برای تغییرات سیاسی، مثل چیزی که بعد از جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل تجربه کردیم رو میشه از نگاه روان‌شناسی فردی و جمعی تعریفش کرد. این احساس ها عمیقاً انسانیه و به چند سازوکار روانی اساسی برمیگردن. یک تحلیل چندلایه از این ناامیدی با متن قبلی من از ژان بودریار شاید بتونه کمی توضیح و هم امید بخش باشه. 

ما میدونیم که امید به عنوان یک مکانیسم دفاعی روان ما عمل میکنه. تو نظام‌های سرکوبگر یا سیستم‌های خفقان‌زده، ما معمولاً برای تحمل وضعیت سیستم، به امیدهای گاه و بیگاه از جنس "تغییر قریب‌الوقوع" متوسل میشیم. این امیدها گاهی مثل یک مکانیزم دفاعی عمل میکنن؛ یعنی روان ما برای تحمل رنج‌ها، خودش رو متقاعد میکنه که "به‌زودی همه‌چیز بهتر میشه". ولی وقتی این امید تحقق پیدا نمیکنه (مثلاً با آتش‌بس)، فروپاشی روانی موقت یا "سقوط از اوج امید" اتفاق میفته. روان نه‌ فقط باید رنج قبلی رو ادامه بده، بلکه حالا بار شکست امید رو هم باید تحمل کنه.😔

به همین خاطر پدیدهٔ "افسردگی بعد از شور"
  Post Euphoria Depression
میتونه اینو توضیح بده‌. مشابه چیزی که تو مسابقه فوتبال مثلا یا تحولات اجتماعی مثل جنبش مهسا یا جنبش های دانشجویی اتفاق میفته. وقتی ما یا کلا یک جامعه‌ به اوج هیجان و امید میرسه، ولی نهایتا چیز خاصی در ساختار سیستم تغییر نمیکنه، به سرعت وارد فاز افسردگی یا سرخوردگی میشیم. این سیکل شبیه به دوپامین در مغز عمل میکنه: مثل در طول جنگ یا بحران، امید به رهایی باعث ترشح دوپامین زیادی میشه که این انرژی و پیوستگی اجتماعی میسازه و بعد از یک آتش‌بس و بدون تغییر افت شدید دوپامین شروع میشه که این باعث خمودگی و ناامیدی یا حتی گاهی تبدیل به سردرگمی و خودتخریبی میشه.

گاهی هم ابن احساس ها به مکانیزم ناتوانی یا کنترل‌شدگی آموخته‌شده Learned Helplessness مربوط میشه.
چون اگه جامعه‌ای بارها برای تغییر تلاش کرده باشه ولی با شکست یا سرکوب مواجه شده باشه، در بلندمدت به‌طور ناخودآگاه یاد میگیره که هیچ کاری دیگه فایده نداره. اونزمان جنگ و انتظار برای براندازی، فرصتی میشه برای شکستن این چرخه. ولی وقتی تغییری حاصل نشه، این احساس بی‌قدرتی تقویت میشه.

مکانیزم‌ همجوشی روانی "تغییر رژیم" با نجات روانی یک پدیده اجتماعی هست. تو ذهن خیلی از ما ایرانیان چه داخل و چه خارج، تغییر حکومت نه‌فقط یک مسئله سیاسی، بلکه نجات روانی، حیثیتی و وجودی تلقی میشه. و وقتی تغییر رخ نمیده، تک تک ما نه‌فقط احساس شکست سیاسی، بلکه شکست شخصی، پوچی و بی‌معنایی وجودی میکنیم. چون تمام امید روانی‌ ما رو به یک چیز یعنی "فروپاشی نظام" گره زده بودیم.

با تمام این تفاسیر نیاز به معنا در شرایط جنگی هم لازمه. تو بحران‌ ها و جنگ‌ها، ما انسان‌ها برای درک رنج‌هامون دنبال معنا میگردیم. برای خیلی ها، براندازی معنای جنگ اخیر بود. وقتی اون معنا در ذهن از بین میره (با آتش‌بس و ادامه وضع موجود)، خلأ معنا شکل میگیره که در روان‌شناسی اگزیستانسیال، منبع مهم اضطراب و افسردگی تلقی میشه.

و وقتی تجربهٔ جمعی شکست و سوگ سیاسی موضوع فرد و اجتماع میشه انوقت جامعه تو این وضعیت یک سوگ دسته‌جمعی رو تجربه میکنه: سوگ از دست دادن امید، از دست دادن فانتزی نجات، و گاهی هم از دست دادن قهرمان‌های فرضی. این سوگ ممکنه با خشم، انکار، افسردگی و در نهایت بی‌تفاوتی همراه باشه (الگوی سوگ کوبلر-راس).

حالا چی کار میتونیم بکنیم با وجود اینها کمی حالمون بهتر بشه؟
برای جلوگیری از این چرخه‌ی فرساینده امید و ناامیدی باید امید واقع‌گرایانه رو به جای فانتزی‌های سریع‌الوقوع خودمون تقویت کنیم. و شاید پروژه‌های کوچیک و معنادار برای بازسازی حس کنترل (حتی در سطح فردی یا محلی) انجام بدیم که شاید احساسا مفید باشه. وهم اینکه تبدیل درد به آگاهی و گفتگو، نه به سکوت و سرکوب روانی خودمون میتونه مشکل گشا بشه. و نهایتا شناخت کارکرد روانی "انتظار تغییر ناگهانی" و جایگزینی اون با حرکت تدریجی و دیدن نقش خودمون در این میان شاید بتونه مثمر ثمر بشه. من میگم شاید روایت‌سازی جمعی یعنی داستان‌ هایی که مقاومت در ما، پایداری در ما، و رشد تدریجی رو برجسته میکنن رو تقویت کنیم، نه فقط فروپاشی سریع رو که نیروی فراوان میخواد. در کل هیچ چیزی غیر ممکن نیست و تغییر نیاز به اراده و توان داره.

دکتر موریس ستودگان

✨تصویر بالا واقعیت است یا حقیقت؟ یک چالش در تعاریف

دکتر موریس ستودگان

پست‌مدرنیسم دقیقاً یکی از آن جریاناتی است که مرز بین واقعیت و حقیقت را به چالش می‌کشد. بیایید با زبان ساده و روشن مطلب را باز کنیم.

🌀 در پست‌مدرنیسم، واقعیت چیست؟
پست‌مدرنیست‌ها مثل ژان بودریار، لیوتار، فوکو، و دیگران معتقدند:
"واقعیتِ بیرونیِ محض" یا اصلاً وجود ندارد یا اگر هم وجود دارد، ما هیچ‌گاه به آن دسترسی مستقیم نداریم. زیرا همیشه آنچه به نام واقعیت به ما می‌رسد، از فیلتر زبان، فرهنگ، قدرت، رسانه و تفسیر ما گذشته است."

📌 پس حقیقت در پست‌مدرنیسم چیست؟
حقیقت، دیگر یک "توصیف درست از واقعیت" نیست، بلکه یک ساختار اجتماعی، زبانی و سیاسی است که توسط گفتمان‌ها (Discourses) تولید و تحمیل می‌شود. یعنی "حقیقت" همان چیزی است که یک فرهنگ یا سیستم قدرت، از طریق رسانه، آموزش، دین، علم و غیره به ما می‌گوید که باید واقعی و درست تلقی شود.

📺 مثال روشن – از بودریار Jean Baudrillard: او می‌گوید ما در عصر وانموده‌ها Simulacra زندگی می‌کنیم. یعنی:
"تصویر" جایگزین واقعیت شده؛
آن‌قدر نسخه‌های جعلی از واقعیت تولید شده که دیگر اصل واقعیت گم شده است.
در مثال جنگ خلیج فارس (1991) بودریار نوشت: "جنگ خلیج فارس هرگز اتفاق نیفتاد."
او منظورش این نبود که واقعاً هیچ بمبی نیفتاد یا کسی کشته نشد. بلکه می‌گفت: آنچه ما در تلویزیون، روزنامه‌ها و رسانه‌ها دیدیم، یک نمایش بود – یک واقعیت رسانه‌ای ساخته‌شده، نه تجربه واقعی خود جنگ. پس "حقیقتِ جنگ" دیگر قابل شناخت نبود.

🎭 نتیجه‌گیری از دید پست‌مدرنیسم:

واقعیت همیشه تحت تأثیر قدرت، زبان و فرهنگ است. حقیقت نه یک کشف، بلکه یک اختراع است.

به‌جای یک "حقیقت مطلق"، فقط با روایت‌های متکثر و نسبی Lyotard: Incredulity toward metanarratives سروکار داریم.

تفاوت واقعیت و حقیقت یکی از مباحث مهم در فلسفه، معرفت‌ شناسی و حتی روان‌شناسی باقی می‌ماند. در مدرن هم این مبحث وجود داشته. تعریف ها در مدرن؛

✨ ‌واقعیت Reality
چیزی است که وجود خارجی، عینی و قابل مشاهده دارد، فارغ از اینکه ما آن را درک یا باور کنیم یا نه. واقعیت، مستقل از ذهن و نظر ماست.

✨حقیقت (Truth)
حقیقت، توصیف یا داوری درست و منطبق با واقعیت است. یعنی وقتی ما درباره واقعیت چیزی می‌گوییم یا فکر می‌کنیم، اگر آن گفته یا فکر با خودِ واقعیت تطابق داشته باشد، به آن می‌گوییم حقیقت.

🧠 تفاوت کلیدی
👈واقعیت هست، حتی اگر کسی آن را نبیند یا انکار کند.
👈حقیقت، شناخت و توصیف درست از آن واقعیت است.

✔️فرض کنیم ساعت ۳ نیمه‌شب است و هوا سرد است.
واقعیت: دمای هوا الآن ۵ درجه است. این یک پدیده بیرونی و قابل اندازه‌گیری است.

حقیقت: وقتی کسی بگوید: "الآن هوا سرد است"، اگر منظورش این باشد که نسبت به دمای معمول بدن یا فصل های گرم، و این احساس با دمای واقعی همخوانی دارد، این جمله "حقیقت" دارد، چون توصیف درستی از واقعیت است.

🔎 یک مثال از روان‌شناسی

کودکی در خانواده‌ای با خشونت بزرگ شده است.
واقعیت: پدرش او را کتک می‌زده.
حقیقت از دید کودک (در آن زمان): "من بچهٔ بدی‌ام که مستحق تنبیه هستم."
این جمله حقیقت نیست، اگرچه ممکن است برای او "واقعی" احساس شده باشد.

🔒پس: گاهی افراد حقیقت را با واقعیتی که در ذهنشان ساخته‌اند اشتباه می‌گیرند.

✨ مقایسه‌ی نگاه مدرن و پست‌مدرن به مفاهیم حقیقت و واقعیت

🟠واقعیت
👈مدرنیسم؛ واقعیتی عینی و مستقل از ذهن وجود دارد.

👈پست‌مدرنیسم؛ چیزی به‌نام واقعیت ناب نداریم؛ واقعیت همیشه بازنمایی‌شده و واسطه‌دار است.

🟠حقیقت
👈مدرنیسم؛ حقیقت، کشف توصیف دقیق از واقعیت است؛ مطابق واقع.

👈پست‌مدرنیسم؛ حقیقت، ساختاری زبانی،فرهنگی و قدرت‌محور است؛ نه کشف، بلکه محصول.‌

🟠دانش
👈مدرنیسم؛ دانش می‌تواند به حقیقت برسد از طریق علم و عقل.

👈پست‌مدرنیسم؛ دانش متأثر از قدرت و گفتمان است؛ هیچ دانشی خنثی یا بی‌طرف نیست.

🟠زبان
👈مدرنیسم؛ زبان ابزار انتقال حقیقت است.

👈پست‌مدرنیسم؛ زبان، حقیقت را می‌سازد و واقعیت را شکل می‌دهد.

مثال؛ علم فیزیک می‌کوشد قانون جاذبه را کشف کند؛ آن حقیقتی در مورد جهان است نظریه‌های علمی فقط یکی از روایت‌های ممکن از جهان‌اند؛ نه الزاماً "واقعی‌ترین"

🟠دیدگاه نسبت به متافیزیک
👈مدرنیسم؛ به‌دنبال قوانین کلی و جهانی (متا-ناراتیوها) هست.

👈پست‌مدرنیسم؛ رد هر حقیقت کلی؛ تاکید بر خرد‌روایت‌ها و نسبی‌گرایی.

✔️هدف نهایی
در مدرنیسم؛ پیشرفت، عقلانیت، کشف حقیقت، کنترل طبیعت است

در پست‌مدرنیسم؛ نقد حقیقت‌های مسلط، افشای قدرت پشت گفتمان‌ها، بازی با معانی است.

🧠 خلاصه

مدرن می‌گوید: "بیایید به حقیقت برسیم!"

پست‌مدرن می‌گوید: "اصلاً چرا فکر می‌کنید حقیقتی وجود دارد که به آن برسید؟ و چه کسی تعیین کرده چه چیزی 'حقیقت' است؟"

Think+