Сёння дзень роднай мовы!

Публікуем верш анархіста Яўгена Рубашкі са зборніка ягонай творчасці "Хлебные крошки". Нядаўна стала вядома, што яго перавялі ў ІК-14 у Навасадах, там ён будзе адбываць рэшту тэрміну па 411-м артыкуле.

№ 49
Ты вялікі й магутны на постаць
А з павагай у цябе абы як
Маю мяккасць прыняў ты за слабасць
Бо заўсёды быў цвёрды як знак

Я отравлен ядом империи
Она стала твоею тюрьмой
Пред тобой я виновен в неверии
В твое право остаться собой

Пакаленне за пакаленнем
Я тутэйшай заўсёды жыла
І шукала паразумення
І на твой алфавіт перайшла

Одиночества опасаясь
Дорожил я с тобою связью
Мне в ночи кошмаром являлись
Латиница вместе с вязью

Пазбаўляючы мяне гонару
Не дабавіш сабе ты ўласнага
Нялёгка прабачыць мне сораму
Называння мяне калгаснаю

В который раз власть похитили
Народных советов предатели
Мне заветами Солженицына
По капле рабство выдавливать

22.04.2022

✖️Зборнік можна набыць па спасылцы
✖️Больш пра Яўгена Рубашку чытайце тут

Што такое гуманітарная навука, у маім выпадку гісторыя? Калі вельмі проста, то гэта калі чалавек даследуе нейкую тэму, збірае крыніцы, чытае адпаведную літаратуру, аналізуе і піша нейкі тэкст. Артыкул ці кнігу. Іншы даследчык_ца крытыкуе, дадае новую інфармацыю, выпраўляе памылкі, прапануе чарговыя падыходы ды інтэрпрэтацыі, спасылаючыся на новыя крыніцы і на ўжо існуючыя працы. Так ў ідэале гэта павінна працаваць.

Аднак ёсць людзі, якія толькі крытыкуюць тых, хто нешта робіць. Я не лічу сябе нейкім супер крутым гісторыкам, ды і не маю амбіцый такім быць. Ёсць прафесіяналы, якія робяць гэты лепш за мяне і, так бы мовіць, "жанатыя на гісторыі". У мяне ёсць сям'я, ёсць ідэалы і хоббі, ёсць таварышы за кратамі, ёсць таварышы на вайне, ёсць патрэбы пісаць вершы і публіцыстыку, ёсць цэлы свет навокал. Гісторыя для мяне не альфа і амега. Гэта проста адна з частак мяне.

Іншы скажа, назваўся груздом, лезь у кош. Згодны. Таму тое, што я раблю, я хачу рабіць добра. Мне падабаецца знаходзіць новыя дакументы і ствараць нейкі прадукт у выглядзе тэкста. Дзяліцца інфармацыяй як мага шырэй і распавядаць аб людзях і падзеях мінулага. Пры гэтым, я ніколі не адмаўляў, што ў маіх працах ёсць памылкі - і гэта ўсе мае памылкі. Я іх прыймаю і нясу адказнасць. І не саромеюся. Бо не памыляецца толькі той, хто нічога не робіць. Я не баюся памыляцца, памылкі шліфуюць рамяство, штурхаюць наперад. А інтэлектуальны ананізм, якім займаюцца некаторыя "знатакі ад анархізму", пагардлівы манапалізм на адную правільную партыйную сутнасць ідэі, якія толькі і умеюць -што фанабэрыста крытыкаваць за спіной і ядавіта насалоджваццa сваімі нікому не даступнымі ведамі (як Голум, "my precious"), для мяне непрымальныя. Мо гэта зайздрасць? Не ведаю.

Дазнаўся, што я быццам з'яўляюся асобай, якая цягам 20 год пісала адну дылетанцкую кнігу, не разумеючы сутнасці польскага анархізму. Канешне ж, гэтыя словы былі выказаны розным людзям за маёй спіной, а не як гэта прынята рабіць сярод гісторыкаў - у апублікаванай крытычнай рэцэнзіі ў часопісе, ці як гэта прынята сярод добрых знаёмых - сказаць проста ў вочы. Прызнаюся, што мне зрабілася непрыемна. Яшчэ і таму, што ў словах гэтага чалавека была маніпуляцыя фактамі. Што ж гэта за пакута такая? Хвароба перфекцыянізму, прасякнутая комплексамі недаадукавання і прыпраўленная незарганізаванасцю ды лянотай? Як кажа мой бацька: хай яго Бог любіць.

Вось такіх "таварышаў" маем ў анархісцкім асяроддзі. А пазней нехта здзіўляецца, што анархісты топчуцца не адным месцы і займаюцца пустаслоўем, а не справамі. І на шчырасць забыліся. Аб гэтым я ўжо пісаў. Гэта тычыцца людзей наогул. Шчырасці няма.

Аб чым гэта я? Адзін з трох герояў маёй кнігі - Аўгустын Урублеўскі, які нарадзіўся ў Вільні ў 1866 г. З тых самых Урублеўскіх. Валеры, чалец Інтэрнацыянала, паўстанец і камунар, быў ягоным дзядзям. Старэйшы брат Тадэвуш - вядомым адвакатам (які дарэчы бараніў рэвалюцыянераў падчас рэвалюцыі 1905 года), краёўцам, палітыкам. А ягоныя бацькі сабралі ўнікальную калекцыю кніг, на падставе якой стварылі пазней Бібліятэку Акадэміі навук Літвы імя Урублеўскіх. Яна і дагэтуль носіць іх назву.

Сам Аўгустын - постаць неймаверна цікавая. Таленавіты біяхімік, доктар навук, які мог бы нават атрымаць Нобелеўскую прэмію, калі б не жыццёвыя абставіны. Пладавіты літаратар, мысляр і тэарэтык, фанатычны барацьбіт супраць алкагалізму і палавой распусты, арыгінальны анархіст, арганізатар, публічны трыбун, рэдактар некалькіх газет і часопісаў, аратар, містык. У той жа час экстравагантны, эмацыйны, эксцэнтрычны, выбуховы.

Раней лічылася, што ён загінуў пасля 1913 г. недзе ў парыжскім псіхіятрычным шпіталі. У 2017 г. я знайшоў дакументы, што ён быў жывы прынамсі да 1924 г. Так гэта пазначана ў маёй кнізе. І вось тыдзень таму я даведаўся, што памёр ён 16 верасня 1941 г. у псіхіятрычным прытулку Марэвіль недалёка Нансі, хутчэй за ўсё з голаду і праз адсутнасць сродкаў на апеку.

Гэтую інфармацыю раскапаліа маладая паліталагіня, якая праз некалькі тыдняў на Ягелонскім універсітэце будзе бараніць сваю дысертацыю, цалкам прысвечаную анархізму Аўгустына Урублеўскага.

У адрозненні ад "знатакоў-крытыкаў-я-ведаю-лепш" мне не сорамна, што менавіта яна дакапалася да даты ягонай смерці. Наадварот! Гэта цудоўная навіна. Радуюся, што асоба і погляды гэтага кракаўскага анархіста цікавіць новыя пакаленні маладых даследчыц. Чарговы гештальт закрыты, урэшце мы ведаем, што Аўгустын больш за чвэрць стагоддзя правёў ў псіхушцы. Чалавек, які апярэджваў сваё пакаленне, але нёсся надта ж хутка і згарэў. Трагічны лёс.

Я праглядзеў ейную дысертацыю і можна бы было прычапіцца да розных фрагментаў гэтага дактарату, але павінна існаваць нейкая павага для працы іншых асоб. І я такую павагу маю, у адрозненні ад некаторых знатакоў. Спадязюся, што хутка гэты дактарат, трошкі выпраўлены, выйдзе ў выглядзе кнігі. У Польшчы з гісторыяй анархізму крытычная сітуацыя. Спецыялістаў амаль няма.

"Мёртвыя душы" усе ж чыталі. А ў Кракаве дагэтуль гандлююць душамі, толькі не мёртвымі, а жывымі. Каталіцкі Касцёл, а дакладна Ордэн рэгулярных лютэранскіх канонікаў, якому належаць некалькі будынкаў на вуліцах Божага Цела і Юзафа, ды старынная Базіліка Божага Цела.

Справа цягнецца прынамсі 15 гадоў. Менавіта ў 2011 г. з'явілася інфармацыя, што манахі хочуць прадаць мяшкальныя будынкі разам з людзьмі. Ну як прадаць? Супрацуючы з дэвелоперам De Silva Haus (якому у 2011 г. аддалі будынкі ў карыстанне на 70 гадоў), зрабіць дарагі гатэль. І каб забудоўшчык
мог спакойна знесці гэтыя старыя і абараняемыя правам камяніцы, і пабудаваць бізнес-камплекс, у будынках не рабілі рамонту дзесяцігоддзямі. Усе дробныя рамонты жыхары, які становіцца ўсё менш, рабілі самі, і яны ж за ўласныя сродкі пракладвалі газ у будынак. Будынкі былі набытыя ордэнам пад канец XІX cт., а пабудаваныя ў XVIII ст.

У 2011-2012 гг., калі я быў маладым і натхнёным, мы з кракаўскай Федэрацыяй Анархістаў пачалі змагацца за гэтыя будынкі, дапамагаючы жыхарам і некаторым уладальнікам маленькіх мастацкіх галерэй, крам ды кавярняў, адстаяць  месцы жыхарства і працы. Мы хадзілі па кожнай кватэры, разносілі і клеелі улёткі, размаўлялі амаль з кожным жыхаром, ладзілі пратэсты і нават масавае свята вуліцы Юзафа. Тады ў горадзе было гучна на гэтую тэму, грамадства падтрымлівала мясцовых жыхароў, рэзананс дапамог перамагчы, на нейкі час. Паўплываў яшчэ факт, што галоўны інспектар аховы культурных каштоўнасцей у Кракаве не дазволіў забудоўшчыку і ордэну перабудоваць будынкі на сучасныя гатэлі.

Аднак час прайшоў, і уладальнікі будынкаў узяліся за старое, забываючыся, што ў вечнай дароўнай умове было пазначана, што забараняецца пазбыццё нерухомасці і атрыманне прыбытку. Але да канца сакавіка жыхары маюць выселіцца з будынкаў.

Гаворка ідзе пра цэнтр горада, старынны, прыгожы і супер папулярны раён Кракава - Казімеж. Зямля там, і без таго дарагая, увесь час расце ў цане. Жыхароў пакрысе выпі'вае з Казімежа джэнтрыфікацыя. Застаецца ўсё менш кватэр, з'яўляецца ўсё больш гатэляў ды рэстаранаў. Кракаў у апошнія 15 гадоў становіцца тыповым месцам для турыстаў, забываючыся на мясцовых жыхароў. Таму дагэтуль актуальны наш лозунг 14-гадоваў даўніны: "Кракаў - гэта не фірма. Горад - гэта мы!"

Учора таварышы_кі зладзілі вялікі пратэст, як у старыя добрыя часы. Было шмат людзей, нават нэаліберальны мэр горада завітаў. (Супраць яго зараз збіраюць подпісы, каб праз рэферэндум зняць з пасады. То ён трохі пачаў варушыцца ў сацыяльных пытаннях, бо губляе грамадскі капітал).

Што будзе далей - цяжка сказаць. Ордэн падпарадкоўваецца Ватыкану, у горада няма адпаведных механізмаў (ці ўсё ж такі ёсць?), каб вырашыць праблему жахароў на вул. Юзафа. Але ж тут праблема комплексная: такіх будынкаў з жыхарамі, які жывуць у іх з часоў Польскай Народнай Рэспублікі (1952-1989), хапае і не толькі ў Кракаве. Урады мяняюцца, праблемы застаюцца.

У любым выпадку вельмі добра, што ізноў ёсць рэзананс і людзі арганізуюцца. Жадаю ім перамогі.

Пісаць тонка аб вайне ва Украіне, у мяне не атрымалася. Была толькі злосць, лютасць і словы выскаквалі з горла быццам макрота ад хваробы. Ты, адурманены шаленствам, выплёўваў іх і на момант станавілася лягчэй. Але ж гэта не паэзія, а нейкі набор больш ці хутчэй менш удалых вобразаў, якія хацелася нацягнуць на "вялікі расейскі народ". Брудныя словы, як у п'яным панк-року.

Канешне, у мяне ёсць і сябры, і таварышы, якія дагэтуль застаюцца ў Расеі і да шавініста мне далёка (ці не?), і я ніколі не быў прыхільнікам калектыўнай віны. Бываў я ў Расіі, бачыў розных людзей, але гэтая вайна, канешне, унясла свае праўкі ў архітэктуру маёй душы.

Я думаю, што нельга персаніфікаваць зло, вайну, рэпрэсіі. Гэта не адзін тыран, дыктатар, фюрэр. Гэта шмат разнастайных людзей, якія выконваюць загады, пішуць даносы, забіваюць, крывадушаць, фінансуюць, працуюць у розных дзяржорганах і арыентаваных на вайну прадпрыемствах. Тыя, якія нічога не робяць, каб спыніць тэрор. Тыя, хто маўчаць. Гэта іх сем'і, асобныя касты і кланы, парочныя колы і... страх. Як пісаў Грыгорый Максімаў, вядомы лібертарны дзеяч, тэарэтык "канструктыўнага анархізму" у сваёй фундаментальнай працы The Guillotine at Work (Chicago 1940): "Так, у Расеі страх з'яўляецца фундаментам маральнасці". Ці толькі ў Расеі?

Гэта магутная сістэма, якую фарміруюць людзі. Гэта не вайна Пуціна, гэта вайна Расеі і ейнага грамадства. Прынамсі ягонай вялікай часткі, якая сёння, на жаль, мацнейшая за тых, хто супраць і хто мае сумленне. Нават калі большасць ідзе ваяваць проста за грошы. Ваяваць за грошы супраць суседняй дзяржавы - гэта нават большы крынж, чым мой анты-верш.

Тое самае тычыцца і Беларусі. Уся гэтая дыктатура - гэта шматўзроўневая, перакрыжаваная лёсамі тых і гэтых, комплексная з'ява. І слава ды паклон тым, хто не баіцца і не мірыцца з гэтым бясчынствам.

Дадзены крык душы, постмадэрнісцкі рык ваўкалака, быў напісаны пасля нейкай чарговай атакі РФ на Украіну. Памятаю, што тады загінулі дзеці і мяне вельмі кранула навіна. Калі гаворка заходзіць аб загінулых дзецях, то мяне пранізвае смутак, я закіпаю як лава. І вось тады ад бязвыхаднасці і неўцешнасці вырваліся менавіта такія радкі.

Дарэчы, гэты анты-верш у тым самым годзе быў апублікаваны ў адным з расейскіх тг-паблікаў і як жа там падгарэла ў некаторых за расею-матушку! Было шмат негатыўных каментароў (мой любімы: ПИШИ ТОНЬШЕ И УМНЕЕ, ПИЗДА С ГЛАЗАМИ!!!!!!!!)
Але таксама былі тыя, каму спадабалася, сардушкі ставілі. Падаецца, што не эстэтычная форма, а эмацыйны пасыл. Спасылку на неіснуючы ўжо канал "Чёрный журнал" з анты-вершам застаўлю ніжэй (ён не выходзіў у папяровай версіі і быў напісаны ў ліпені 2022 г.)

Спадязюся, што адмін таго каналу жывы і ў бяспецы. Хацелася б, каб і Украіна была ў бяспецы, і увогуле ўвесь наш шматпакутны рэгіён пад назвай БУР (барак узмоцненага рэжыму Беларусь-Украіна-Расея) урэшце рэшт прыйшоў да міру і салідарнага суіснавання. Бо няма ўжо сіл прапускаць скрозь сябе ўвесь гэты жах.

Частка асоб, падпісаных на канальчык, ведаюць, што я м.інш. займаюся рэвалюцыяй 1905 года. Гэтыя цікавыя гістарычныя падзеі ў Каралеўстве Польскім ("Прывіслянскім краі"), Паўночна-Заходнім краі і ўвогуле ў мяжы аселасці насілі вельмі інтэнсіўны і радыкальны характар.

Вялася барацьба не толькі за паляпшэнне цяжкай эканамічнай сітуацыі рабочых і змену грамадска-палітычнага ладу, не толькі за дэмакратычныя правы, як, напрыклад, свабода слова, сходаў, аб'яднанняў ці сумлення, але таксама за нацыянальную незалежнасць і асабістую годнасць. Зрэшты, за ўсё тое, за што сёння змагаецца БУР.

І палякі ў гэтым плане былі, так бы мовіць, у авангардзе рэвалюцыйных падзей. Напрыклад, Польская сацыялістычная партыя (PPS) спалучала ў сабе ўсе гэтыя мэты і была адной з найбольш масавых і найлепш арганізаваных нацыянальных партый у Расейскай імперыі. Але не толькі ў рэвалюцыянераў, але ў польскага грамадства ў цэлым нацыянальнай свядомасці хапала.

Вось вам забаўны тагачасны прыклад аб тым, як людзі баранілі права да карыстання роднай мовай.

ужо некалькі месяцаў адчуваю
губляю сэнс таго што раблю
туды-сюды калывае
як у Твін Піксе "... World of blue"

пачынаю разумець мае працы
не патрэбны на свеце нікому
няма фідбэку
няма сатысфакцыі
няма годных грошаў
няма стымулаў
апускаюся ў кому

адчуванне
прафесію абраў не тую
калісьці павярнуў не туды
як акупанты з літарай зэт
тэкстамі ўсіх катую
як казаў мой дзед
Сашачка такой бяды

нядаўна прачытаў адну каламуць
самазванца існуе сіндром
гэта калі людзі думаюць
апынуліся не на сваім месцы
некампетэнтныя хутка выкрыюць
разбурыцца кар'ерны дом

няўжо і я на гэны сіндром захварэў
хаця гэта тычыцца паспяховых людзей
таленавітых зорак ды каралеў
а не валацугі ў пошуках надзей

думаю што гэта прафесійнае выгаранне
і крах актывісцкі
ніколі не разбаўляйце колай віскі
каб дэкаданс не адбыўся ранні

нікому не дапамагае
праца надакучыла
нічога не мяняе
праўдай не гарыць
натхненнем не ззяе
як пудзіла як чучала

пісаць не хочацца нічога
бо гэта нікому не патрэбна
ні возера радасці табе ні чоўна
час пералічыць рэбры

бо гэта ніхто не чытае
а як нават хто і кіне вокам
або сажрэ кракаўскім цмокам
або на разарванне воўчай зграі

тэксты слабыя нецікавыя
тэмы маргінальныя спецыфічныя
аднойчы я апёкся каваю
дагэтуль пакутуюць героі лірычныя
слог кульгавы, шчарбаты
цырк на дроце - гэта мая зарплата

пішучы гэтыя радкі
нібыта глядзіш у тэрапэўтычнае люстра
спынішся каля Стыкса ракі
і бачыш што быццам захрас
паміж рэчаіснасцю і уласнай праекцыяй
незадаволенай эрэкцыяй
ёсць час падумаць як раз

нават калі цябе прачытае тысяча чалавек
што ад гэтага зменіцца
калі ты напішаш тысячы кніг
які мур абрынецца
паказытаць сваё самалюбства
мне гэта не цікава
словы для словаў у свеце загубленых сэнсаў
пошлая слава
ныццё няўдачніка
"песіміста скавытанне"
замкнутае кола
заганны круг
прадаю сябе затанна

кажуць працу мяняй
на якую
карпарацыю нейкую мо фізычную
што гэта за наганяй
я пратэстую
каб яшчэ горш не зрабілася на месцы новым
працу памяняць можна
можна стаць сведкам Іеговы
але паабдзіраную душу не
выгаранне стала калегаю
чым як збожжа валяцца ў гумне
пайду лепш пабегаю

27 лютага 2026 г.

Улетку 2023 г. мне напісаў адзін стары знаёмы даследчык, які як раз быў запрошаным рэдактарам чэшскага навуковага часопісу левага кірунку "Kontradikce", звязаным з Інстытутам філасофіі Акадэміі навук Чэшскай Рэспублікі. Справа была ў тым, што рэдакцыя вырашыла правесці апытанку на тэму вайны ва Украіне і бачання ўсей сітуацыі самымі анархістамі і даследчыцкім асяроддзем.

Увесну 2024 г. адказы розных асоб выйшлі ў часопісе па-ангельску. У друкавайнай версіі і онлайн.

Атрымалася цікавая падборка, куды патрапіла і мая скромная персона. Сярод паважаных мной рэспандэнтаў_к, якія ўдзельнічалі ў анкеце, ёсць, напрыклад, Давід Чычкан,
украінскі анархіст і мастак, якога забілі на вайне некалькі месяцаў назад. Ёсць адзін з маіх любімых сучасных беларускіх пісьменнікаў Макс Шчур (які вельмі даўно жыве ў Чэхіі). Ёсць анархістка-філосафка Марыя Рахманінава і перакладчыца нашай кнігі на ангельскую мову Зося Бром. Ёсць БОАК і "чыстыя ідэйныя анархісты" КРАС-МАТ, а таксама некалькі іншых вядомых даследчыкаў ды актывістаў.

Праз нейкі час таварышы пераклалі адказы на украінскую мову.

І вось даведаўся, што днямі матэрыял пераклалі на французскую мову і ён таксама даступны онлайн.

Калі маеце сяброў і знаёмых у Вене або самі будзеце там праездам, абавязкова наведайце выставу, прысвечаную анархізму.

Так атрымалася, што і я дакінуў сваю сціплую цаглінку да гэтага цікавага і важнага мерапрыемства.

Ніжэй абвестка ад арганізатараў_к:

Паважаныя таварышы,

Шчыра запрашаем вас на выставу і мерапрыемствы, прысвечаныя гісторыі анархізму, радыкальнаму чытанню і фрагментаваным архівам сацыяльнай барацьбы ў Беларусі і Усходняй Еўропе.

Ednotes. On Reading Anarchy

Адкрыццё:
10.03.2026 І 19:00–22:00

Удзельнікі_цы: Глеб Аманкулаў, Оля Сасноўская, XYANA, Вікця Удовіна

Куратар: Аляксей Барысіёнак

"Ednotes. On Reading Anarchy"
— гэта выстава, публікацыя і праект мерапрыемстваў, які грунтуецца на спадчыне Бібліятэкі вольнай думкі (BLR: Вольная Думка), самаарганізаванай анархісцкай прасторы ў Менску, што перастала існаваць пасля разгону сацыяльнага паўстання 2020 года ў Беларусі. У якасці адпраўнога пункта праект бярэ калекцыю выданняў і зінаў, прапануючы розныя спосабы чытання анархіі праз падборку матэрыялаў — ад радыкальных выданняў і фанзінаў да разнастайнай эфемернай літаратуры, — атрыманых з электроннай табліцы калекцыі бібліятэкі і з іншых крыніц: прыватных калекцый, інфашопаў і анархісцкіх архіваў. Гэтыя фрагменты, сабраныя, выкананыя, перанесеныя і зноў сабраныя запрошанымі мастакамі і пісьменнікамі, застаюцца як нататкі і канцавыя заўвагі сацыяльнай барацьбы, чакаючы, каб іх зноў прачыталі, зноў дакрануліся і актывавалі ў іншы час.

Публічная праграма:
10.03.2026 | 19:00–22:00
Вернісаж

12.03.2026 | 18:00
Мемарыяльная сходка ў гонар Давіда Чычкана, украінскага мастака і анархіста, забітага на фронце імперскай вайны расіі супраць Украіны. Арганізавана ў супрацоўніцтве з Асяй Баздырэвай, Кацярынай Лысавенка і калектывам Kriegsbilder

14.03.2026 | 15:00 
Вынікі калектыўнага чытання з Вольгай Сасноўскай

Працягласць выставы: 11.03.2026 – 14.03.2026

Гадзіны працы: Серада-пятніца: 15:00–19:00 Субота: 15:00–18:00

Адрас:
IMPROPER WALLS
Reindorfgasse 42,
1150 Vienna

Вырашыў паспрабаваць чытаць больш мастацкай літаратуры. Наколькі час дазваляе, канешне. Зараз знаёмлюся са ўспамінамі расейскага пісьменніка Уладзіміра Гіляроўскага (1855-1935), 4 тамы якога перайшлі мне з бацькоўскай бібліятэкі.

Гіляроўскі - вельмі цікавая і каларытныя постаць. Літаратарам ён стаў пасля 30 гадоў, а перад гэтым жыццё ягонае было поўнае прыгод і падарожжаў. Будучы пісьменнік быў бурлаком і з пралетарыямі працаваў на заводах ды ў партах, і ў войску правёў пэўны час, і цыркачом быў, і акторам, і пажарным, і журналістам. Чалавек неверагоднай фізычнай сілы, акрабат, адзінаборац.

Пісьменніцкі стыль у нечым падобны да Горкага, можа трошкі да Тургенева. Ён апісвае свой лёс і адначасова жыццё простага народу. Праз старонкі кнігі праходзіць рэчаіснасць Расейскай імперыі другой паловы XIX ст. з беднатой, цемнатой, алкаголем, несправядлівасцю, жорсткасцю, гвалтам... Пры гэтым побач са ўсімі цяжкасцямі тагачаснага жыцця аўтар апісвае простых людзей, з адкрытай душой, якія гатовыя дапамагчы незнаёмым, даць начлег, накарміць, абараніць. Тых, якія маюць пачуццё справядлівасці і прасякнутыя спачуваннем і эмпатыяй. Жыццё як яно ёсць. І гэта чарговы раз паказвае, што наш свет больш складаны і сярод простага насельніцтва заўсёды былі і ёсць зусім рознапалярныя з'явы. Бязлітаснасць, нянавісць існуе побач з дабрынёй, годнасцю, адвагаю.

Не тое, што я падумаў аб гэтым толькі зараз. Не. Проста хацелася чарговы раз нагадаць, што незалежна ад усіх абставін паўсюль ёсць і добрыя, і дрэнныя людзі. Нядаўна дачка спытала, ці на свеце больш добрых людзей, ці злых. Каб я ведаў! Я адказаў, што ўсё ж такі лічу, што добрых больш, бо наш свет, хоць і даўно звар'яцелы, але ж у хаосе, войнах і цемры пакуль канчаткова не апынуўся. Пакуль.

Аднак я аб іншым хацеў напісаць. У Гіляроўскага ёсць цікавы фрагмент аб нігіліст(к)ах і народавольцах 70-80 гг. XIX ст. у Волагдзе. Незалежна ад субкультурных момантаў (вопратка, стрыжкі) гэты ўрывак паказвае, што для ідэйных людзей - тагачасных рэвалюцыянераў асабістая годнасць заставалася адной з важнейшых рыс. І не трэба саромецца выкарыстоўваць сілу, каб абараніць сваю свабоду і годнасць. Таму народнікі і насілі не толькі чырвоныя касаворткі і доўгае валоссе, але і дубіны.

Весна воняет перегаром
пожаром
вспыхнут во мне злобы
утробы
матери не помню
каменоломню
в моём теле
проели
мыши, вши, заразы
ниразу
не был я в Париже
пониже
планы и идеи
недели
тянут в глубину
да ну
устал питаться светом
минетом
в пропасть не заманишь
поранишь
покалечишь больно
прикольно
вырвется в ответ
букет
апрельского вагона
с перона
праздничного дня
и западня
борьбу подарит
царит
берёзы вкусный сок
песок
не прочный материал
терял
я сотни раз печаль
а сталь
веками закалялась
клялась
но после заржавела
старела
с ней гнила душа
круша
извечный оптимизм
девиз
дожить бы до весны
а сны
покажут пустоту
и ту
всё ту же сцену ссор
я вор
здоровья своего
весна не дарит ничего.

весна 2006 г.

У розных гарадах Польшчы на пачатку сакавіка адбываюцца Маніфы - дэманстрацыі, прысвечаныя барацьбе жанчын за сваю годнасць і свае правы - 8 сакавіка. У бытнасць маю ў кракаўскай актывісцкай стыхіі я некалькі год запар уваходзіў у аргкамітэт мясцовай Маніфы. Хаця я ніколі не называў сябе феміністам, бо звычайна такім сябе не адчуваю, аднак цалкам падтрымліваю жанчын у іх барацьбе. Таксама як не магу назваць сябе сіндыкалістам ці эколагам, але усім сэрцам падзяляю гэтыя фронты барацьбы і актыўнасці.

Самая крутая Маніфа ў Кракаве адбылася 15 год таму і была прысвечана першай масавай дэманстрацыі жанчын у гэтым старынным горадзе. У 1911 г. гэта была першая маніфестацыя з нагоды Міжнароднага дня жанчын, якая сабрала некалькі тысяч удзельніц і ўдзельнікаў.

У 2011 г. мы падрыхтавалі і раздрукавалі нашу анаха-газетку, намалявалі прыгожы банэр і актыўна ўдзельнічалі у арганізацыі і правядзенні дэманстрацыі, якая, дарэчы, таксама выдалася даволі масавай.

Падчас іншых Маніф здараліся цікавыя сітуацыі. На гэтыя мерапрыемствы я заўсёды любіў прыходзіць з чорна-фіялетавым анарха-фемінісцкім сцягам. У асветніцкіх мэтах, так бы мовіць. Часцяком мяне пыталі, што гэта за сцяг. І я з гонарам тлумачыў ягонае значэнне. Аднойчы падчас шэсця я апынуўся каля нейкай інтэлігентнай жанчыны бальзакаўскага ўзросту. І яна такая мне кажа, што я - бандэравец і каб я прыбраў сцяг. Прычым казала яна гэта не вельмі культурна. Слова за слова і я проста, але рэзка адказаў, што яна з'яўляецца невукам, а яна абураная не ведала, што і сказаць. Я толькі усміхнуўся.

Іншым разам я залез на помнік Міцкевічу на Галоўным Рынку з тым жа сцягам. У прынцыпе, я рэгулярна так рабіў. Але ў той раз адзін з удзельнікаў дэманстрацыі, прафесар філасофіі Ягелонскага універсітэту, вядомы экстравагантны левак з сумнеўнымі ідэямі, падыйшоў да мянтоў і сказаў, каб яны мяне адтуль прагналі. Нікому ніколі не перашкаджала, а тут на табе. Ну я пачаў дыскусію з мусарамі. І толькі пасля таго як арганізатаркі папрасілі мяне сысці, я сышоў. Пасля гэтага мне не хацелася мець нічога агульнага з такім "фемінізмам".

У гэтым годзе няма ніякай энэргіі ўдзельнічаць у шэсці, хоць і надвор'е стаіць цудоўнае. Тым не менш віншую ўсіх жанчын з днём салідарнасьці і барацьбы за волю, роўнасць, сястрынства!