انجمن علمی مطالعات صلح ایران

گزار ش سخنرانی دکتر نعمت اله فاضلی در روز دوم همایش ملی شاهرود با عنوان"عرفان، صلح و ایران امروز"

دکتر نعمت اله فاضلی سخنرانی خود را با قدردانی از مردم شهر شاهرود و عرفای بزرگ آن چون بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی آغاز می‌کند و توضیح می‌دهد که حضور در این شهر را سفری فرهنگی و معنوی می‌داند. او سپس به موضوع اصلی خود با عنوان «عرفان، صلح و ایران امروز» می‌پردازد و تلاش می‌کند نسبت میان عرفان به‌عنوان "شکل زندگی" و امکان تحقق صلح در جامعه ایرانی را بررسی کند.
فاضلی توضیح می‌دهد که در آغاز مدرنیته (هم در جهان و هم در ایران) عرفان شدیداً مورد انتقاد قرار گرفت، زیرا:
- مدرنیته بر پایه عقل، علم و فناوری شکل گرفته بود،
- و عرفان به‌عنوان شکلی از زندگی شهودی و احساسی، با منطق عقلانی و کارکردگرای مدرن ناسازگار پنداشته می‌شد.
او یاد می‌کند که روشنفکران ایرانی قرن نوزدهم چون احمد کسروی، علی دشتی، صادق هدایت و تقی‌زاده عرفان را مانع پیشرفت ایران می‌دانستند، چراکه معتقد بودند تفکر عارفانه مردم را از واقع‌گرایی و کوشش برای اصلاح اجتماعی بازداشته است فاضلی می‌گوید: «قبله مدرنیته و قبله عرفان در مقابل یکدیگر قرار داده شد.»
به نظر او، ایران امروز در واقع درون جهان‌های موازی زندگی می‌کند:
- جهان قدرت، مصرف، رقابت و خشونت (بازتاب مدرنیته)،
- جهان درنگ، تأمل، مهربانی و زیست شهودی (بازتاب عرفان).
او با اشاره به نظریه «زیست‌جهان‌های متکثر» آلفرد شوتز بیان می‌کند که انسان ایرانی میان این دو جهان در نوسان است: گاهی در جهان مدرن زیست می‌کند و گاه در جهانی عارفانه که در آن «با هستی، خدا و دیگری» صلح می‌ورزد.
فاضلی، با الهام از ویتگنشتاین، عرفان را نه به‌عنوان دکترین الهیاتی بلکه به‌عنوان شکل فرهنگی زندگی روزمره تعریف می‌کند. به زعم او، عرفان فقط در خانقاه و اندیشه‌های مولوی و شمس نیست، بلکه در رفتارهای روزمره‌ی مردم جلوه دارد:
- در مهربانی با حیوانات و گیاهان،
- در همیاری اجتماعی و مراقبت از مستمندان،
- در درنگ، صبر، مدارا و آرامش در زندگی روزمره.
این «عرفان عامه» همان چیزی است که به باور فاضلی مبنای صلح اجتماعی در ایران معاصر را فراهم می‌آورد.
او از نظریه دکتر علی اکبر علیخانی در مطالعات صلح با عنوان *صلح گرم* یاد می‌کند و این تمایز را توضیح می‌دهد:
صلح سرد فقدان جنگ ظاهری، اما وجود خشونت ساختاری (فقر، تبعیض، تصادفات، بحران محیط زیست) , جامعه امروز ایران با مرگ ۲۰هزار نفر در تصادفات و بحران آب دچار صلح سرد است .
صلح گرم زیست اخلاقی، مراقبه، مراقبت از دیگران و طبیعت . عرفان عامه، محبت، مدارا در سنت‌های ایرانی، نمونه‌های موجود در شاهرود .
در دل خشونت‌ها و نابرابری‌ها، جهان موازی‌ای وجود دارد که مردم در زیر چتر بايزيد و خرقانی صلح را تمرین می‌کنند.
فاضلی با مشاهده‌های میدانی‌اش از شهر شاهرود توضیح می‌دهد:
- حیوانات (آهو، کل، قوچ) در این شهر احساس امنیت می‌کنند و مردم به آن‌ها احترام می‌گذارند.
- مردم این شهر آرام، سخنگویی آرامی دارند، داوری نمی‌کنند و به آموزش و کتابخانه‌سازی اهمیت می‌دهند.
- او این رفتارها را نتیجه‌ی «تداوم فرهنگی عرفای بزرگ شاهرود» می‌داند و می‌گوید: در دی‌ان‌ای فرهنگی مردم این شهر، روح بایزید و خرقانی رسوخ کرده است.در نتیجه، شاهرود به تعبیر او نمونه‌ای زنده از عرفان به‌مثابه زیست اجتماعی است.
در بخش پایانی، فاضلی به کتابی از جامعه‌شناس آمریکایی (نویسنده‌ی سقف مقدس ) پیتر برگراشاره می‌کند و می‌گوید: جهان مدرن نه عرفان را طرد کرده، نه دین را، بلکه از تعصب دست کشیده و به اعتقاد بدون افراط رسیده است.
او هشدار می‌دهد که: جهان را متعصبانِ بدون اعتقاد ویران می‌کنند.و نتیجه می‌گیرد که اگر ایران بخواهد صلح پایدار یابد، باید از سرچشمه‌های عارفانه خود (مولوی، حافظ، سعدی، بايزيد و خرقانی) در جهت اخلاق مدارا، همزیستی و احترام به طبیعت بهره گیرد.

پیام نهایی سخنرانی دکتر فاضلی و جمع بندی تحلیلی گزارشگر:
● ضرورت صلح اجتماعی، فرهنگی، اخلاقی و سیاسی در ایران امروز
● عرفان ایرانی نه مخالف تجدد، که مکمل آن است: به بشر در دل خشونت‌ها یادآوری می‌کند چگونه «انسان بماند.
● شاهرود نماد پیوند عرفان و زندگی روزمره در ایران معاصر است؛ شهری که در آن مردم آهستگی، مدارا و مهربانی را تمرین می‌کنند.
● ایده مرکزی:عرفان در ایران امروز می‌تواند نیروی خلاق اجتماعی برای صلح باشد.
● مبنای نظری : تلفیق دیدگاه جامعه‌شناسی فرهنگی با فلسفه و عرفان ایرانی.
● شیوه استدلال: ترکیب تحلیل تاریخی، مشاهدات میدانی، ارجاع به اندیشمندان مدرن و عرفای کلاسیک.
● نتیجه: جامعه ایرانی علی‌رغم خشونت ساختاری، ظرفیت بالایی برای صلح گرم از راه عرفان دارد