چپ‌کوک

📚 مدرسه تابستانه مطالعات فرهنگی:
تهی دستان شهری در دوره پهلوی دوم به روایت داستان نویسان ایرانی

🖋آتوسا افشین نوید

🗓تاریخ برگزاری: دوشنبه 7 مرداد ساعت 9 الی 13

مسئله تهی دستان همواره یکی از چالش های دولتمردان بوده است. حتی دولت هایی که رویکردهای عدالت محور نیز دارند. ناچارند به نحوی به مسئله ی تهی دستان بپردازند. مجبورند به تبعات اجتماعی و فرهنگی و سیاسی افزایش تهی دستان فکر کنند و گاهی هم برای توجیه کارآمدی شان نیاز دارند در اذهان عمومی توضیحی برای وجود این گروه ها پیدا کنند. وزن داشتن گروه تهی دستان در کارنامه هر دولتی نقطه ضعف به شمار می آید. نظام های قدرت در واکنش به این ضعف گاهی راه پنهان کاری را پیش می گیرند. منکر وجود پرتعداد این گروه می شوند یا آن ها را چنان به حاشیه می رانند که فقرشان به چشم دیگران نیاید. گاهی هم روایت هایی را مورد حمایت قرار می دهند که در آن قهرمان تهی دست داستان مسئول تمام و کمال موقعیت متاثرکننده اش باشد. آنچه در این میان می تواند حقیقت را آشکار سازد مطالعات تحقیقی در مورد این گروه است. اما این مطالعات اغلب نقطه کورهایی نیز دارند. اول اینکه نتیحه بسیاری از این تحقیقات از دایره مخاطبین دانشگاهی یا متخصصین این حوزه بیرون نمی رود و در نتیجه توان برقراری ارتباط با اکثریت جامعه را ندارد. دوم اینکه اگرچه این مطالعات با تعریف معیارهای قابل اندازه گیری مثلا در تعیین کیفیت زندگی می تواند آماری در مورد شیوه زندگی این گروه بدهد اما به واسطه ماهیت اینگونه مطالعات ازساختن تصویری قابل همدردی یا همدلی برای دیگران تا حدودی ناتوان است. این مطالعات کمتر می توانند تصویری از آنچه پس ذهن این آدم ها می گذرد به دست دهد. این دو مورد سبب می شود هم برخی تحلیل های متخصصین به واسطه نقاط کور ایراداتی داشته باشد و هم مجموع تلاش متخصصین توان لازم برای خواندن خرد جمعی و وجدان جمعی به این موضوع را نداشته باشد و بنابراین نتواند عزم عمومی را برای کاهش فقر جزم کند.
ادبیات داستانی یکی از عرصه هایی است که می تواند تا حدی نقاط کور مطالعات اجتماعی را پوشش دهد. نوشتن داستان زندگی تهی دستان دعوت مخاطب است به نگاه کردن به جهان هستی از دریچه چشم یک تهی دست. داستان زندگی تهی دستان دعوت مخاطب است به نگاه کردن به جهان هستی از دریچه چشم یک تهی دست. داستان ها این امکان را فراهم می آورند که به جای نگاه جزئی به برخی معیارهای زندگی یک تهی دست، کلیت یکپارچه هستی او ادراک شود. کلیتی که به مخاطب امکان می دهد در کنار شکل گیری میزانی از همدلی -هرچند ناچیز- درکی از ساز و کار زندگی این گروه پیدا کند و گاهی بدون داشتن اطلاعات دقیق بتواند پیش بینی های نسبتا درستی از رفتارها، انتخاب ها و واکنش های آن ها نسبت به مسائل مختلف داشته باشد. علاوه بر این، نوشتن از زندگی تهی دستان به خودی خود در نظام هایی که رویکرد انکار یا نالایق نشان دادن فقرا را اختیار می کنند نوعی به چالش کشیدن گفتمان قدرت نیز هست و شجاعت خاص خودش را می طلبد.
ادبیات داستانی معاصر ایران که از حدود مشروطه شکل و شمایل جدی تری به خود گرفته کم و بیش به موضوع تهی دستان پرداخته است. رویکرد نویسندگان به موضوع تهی دستان در هر دوره متفاوت بوده است. این تفاوت رویکرد در هر دوره دلایل خاص خودش را دارد که ریشه در وضعیت سیاسی، گفتمان غالب فضای روشنفکری و بحث های فرهنگی آن دوره دارد.
این کارگاه نظر دارد به طور خاص به موضوع تهی دستان شهری در دوره محمدرضا شاه بپردازد. نزدیک به چهار دهه سلطنت محمدرضاشاه فراز فرودهای زیادی داشته است. این فراز و فرودها سبب شد نه تنها بافت تهی دستان شهری تغییر کند که شیوه پرداختن به موضوع تهی دستان هم در نگاه روشنفکران داستان نویس دستخوش دگرگونی شود. بخش اول این کارگاه به طور خلاصه به سه موضوع می پردازد. اول نگاه روشنفکران نویسنده پیش از دوره پهلوی دوم به موضوع فقر و تهی دستان به عنوان موضوعی داستانی. دوم تحولات اجتماعی- سیاسی- اقتصادی و تاثیر آن بر موضوع فقر در دوره محمدرضا شاه، سوم نگاه انتقادی نویسندگان این دوره به شرایط اجتماعی- سیاسی، رویکردشان به مسئله فقر و تغییر این رویکرد در طول چهاردهه. بخش دوم کارگاه به بررسی موضوع تهی دستان شهری در چهار داستان کوتاه می پردازد. این چهار داستان چهار دهه سلطنت محمدرضاشاه را پوشش می دهد و می-توان از خلال آن تصویری به دست آورد از هویت گروه تهی دستان شهری، چرایی شکل گیری شان و نحوه نگاه شان به جهان اطرافشان.

184 viewsAtoosa Afshinnavid, 11:14