ДАСЛЕДАВАННІ, ПАПУЛЯРЫЗАЦЫЯ, ГІСТАРЫЧНАЯ ДЫПЛАМАТЫЯ. ЧЫМ БУДЗЕ ЗАЙМАЦЦА БЕЛАРУСКІ ІНСТЫТУТ ПУБЛІЧНАЙ ГІСТОРЫІ?

Пра тое, як паўстала новая інстытуцыя, каго яна аб'ядноўвае, чым і навошта будзе займацца, у інтэрв'ю Budzma.org распавядае акадэмічны дырэктар Беларускага інстытута публічнай гісторыі, кандыдат сацыялагічных навук Аляксей Ластоўскі.

Акадэмічны дырэктар Беларускага інстытуту публічнай гісторыі, кандыдат сацыялагічных навук Аляксей Ластоўскі і прадстаўніца Аб'яднанага Пераходнага Кабінета па нацыянальным адраджэнні Аліна Коўшык абмяркоўваюць, што значаць 8 і 9 траўня, і што больш пасуе для Беларусі. Выбраць шлях Расеі ці Еўропы?

У Польшчы і Італіі адзначаюць 80-я ўгодкі бітвы пры Монтэ-Касіна. Што гэта за бітва і якое яна мае дачыненне да Беларусі хутка ў нашым канале.

Фота: PAP/Leszek Szymański

Бітва пры Монтэ-Касіна была адной з самых цяжкіх і кровапралітных паміж заходнімі саюзнікамі і нямецкім вермахтам у паўднёвай Еўропе. Яна зламала нямецкую абарону і адчыніла шлях саюзных войскаў на Рым. Вялікую ролю ў перамозе адыграў 2-гі Польскі корпус, да траціны якога складалі беларусы. Беларускі гісторык-антраполаг Павел Церашковіч распавядае аб значэнні бітвы, аб тым, як і чаму беларусы апынуліся ў 2-м Польскім корпусе, а таксама аб тым, чаму беларуская дзяржава абясцэньвае значэнне бітвы.

Вокладка кнігі-успамінаў "Смерць і салаўі" беларуса, удзельніка бітвы пры Монтэ-Касіна Пётра Сыча. Кніжка выдадзена па-беларуску ў Мюнхене ў 1965 г.

Вось, што прадмове напісаў аўтар: "18 травеня 1944 году паддалося Монтэ-Касыно. 19 год таму. Дата някруглая. Але што-ж пачаць. Я меркаваў пісаць пра гэтую жахлівую бітву ў 50-я ўгодкі, пазьней перадумаў і пералажыў на 25-я. Аднак чую, што да 1969-га году не дацягну хамута існаваньня. Часам выглядае, што магу перакачаваць у лепшы сьвет і перад 20-мі. Таму спрабую напісаць крыху ўспамінаў з тых цяжкіх часоў, калі й Беларусы шчодра абмылі сваёй крывёй шурпатыя, дзікія горы каля манастыра Монтэ-Касыно. Ня будзе гэта гісторыя, бо ня маю ні дакумэнтаў, ні магчымасьцяў, ні амбіцыяў, ні часу, а проста ўспаміны аб тых, каго знаў, аб тым, што ведаў, бачыў і перажыў".

Прачытаць успаміны можна тут.

Пётр Сыч нарадзіўся 18 студзеня 1912 г. ў в. Батурына Вілейскага павету. У 1929 . скончыў гімназію ў Вілейцы, вучыўся на філалагічным факультэце Віленскага ўніверсітэту. Друкаваўся з 1932 г. Супрацоўнічаў з рэдакцыямі польскіх газет у Вільні. У 1939 г. як польскі грамадзянін мабілізаваны ў польскае войска, апынуўся ў 10-м батальёне Корпуса аховы памежжа. Трапіў у савецкі палон. Уцёк, зноў арыштаваны 3 кастрычніка 1939 г. і пасаджаны ў Вілейскую турму, а ў чэрвені 1940 г. пераведзены ў полацкую турму. Асуджаны на 10 гадоў прымусова-папраўчых работ. Вывезены ў Комі АССР, дзе быў да канца 1941.

Паводле т. зв. пагаднення «Сікорскі-Майскі» патрапіў у армію генерала Андэрса. Браў удзел у фарсіраванне р. Рапід і Сангра, баях пад Монтэ-Касіна, Анконай, Балонні, 4 разы паранены. Пасля вайны ў 1946 г. пераехаў у Вялікабрытанію. Быў сябрам, а з 1948 па 1953 год – старшынём Згуртавання беларусаў у Вялікабрытаніі, у 1949 г. – сябра Рады БНР. У 1951 г. пераехаў у Заходнюю Германію, дзе працаваў у беларускім аддзеле радыё «Свабода». Быў галоўным рэдактарам сатырычнага часопісу «Шарсцень», супрацоўнічаў з газетай «Бацькаўшчына». Памёр 20 чэрвеня 1964 г. Пахаваны на могілках Перлахер Форст.

Беларусаў - удзельнікаў бітвы пры Монтэ-Касіна - рэпрэсавалі двойчы. Упершыню - пасля паходу Чырвонай арміі ў Польшчу ў 1939 годзе. Тады шэраг з іх трапілі ў сталінскія лагеры ў якакасці палонных разбітага Войска Польскага і дэпартаваных з Заходняй Беларусі. У другі раз у 1951 годзе савецкія ўлады выслалі на Усход больш за 3800 былых жаўнераў з сем'ямі. Як склаўся лёс жаўнераў Монтэ-Касіна ў 80-ю гадавіну бітвы распавядае доктар гістарычных навук, прафесар Варшаўскага ўніверсітэту Юры Грыбоўскі.

Хведар Кажаневіч падчас службы 4-га танкавага палка “Скарпіён”. Удзельнік бітвы пры Монтэ-Касіна. Пасля вайны актыўны дзеяч Згуртавання беларускіх камбатантаў у Вялікабрытаніі і ўдзельнік ушанавання беларусаў пахаваных на могілках Монтэ-Касіна ў 1979 г.
З архіву Юрыя Грыбоўскага

Мядзведзь Войтэк - капрал 22-й роты артылерыйскага забеспячэння 2-га Польскага корпуса. Удзельнічаў у бітве пад Монтэ-Касіна. У часці яму было прысвоена званне яфрэйтара.️
Праславіўся тым, што з таварышамі па зброі весяліўся і піў піва. Пры неабходнасці падносіў снарады. Памёр 2 снежня 1963 года ў Эдынбургскім заапарку ва ўзросце 22-гады

Праваслаўныя крыжы на могілках Монтэ Касіна - адно са сведчанняў прысутнасці беларусаў сярод палеглых у бітве за Монтэ Касіна. Фота - гісторык Юры Грыбоўскі

Як беларусы грамілі нацыстаў у Італіі. Армія Андэрса і бітва пад Монтэ-Касіна ў праграме Цімоха Акудовіча "Вусы Скарыны"

У пятніцу, 17 траўня, а 16.30 запрашаем у віленскі музей-мемарыял Тускулену на аўтарскую экскурсію па выставе "Кабыляцкая гара - месца памяці і смутку".

Адрас мемарыялу: Žirmūnų g. 1F, Vilnius

Нашчадак расстраляных, стваральнік грамадскай ініцыяіывы "Кабылякі. Расстраляныя ў Воршы" Ігар Станкевіч распавядзе пра сталінскія рэпрэсіі ў Беларусі, месцах масавых расстрэлаў НКВД, у прыватнасці аднаго з такіх месцаў Кабыляцкая гара ў Воршы.

У фокусе выставы гісторыі расстраляных, тых, каго катавалі, а таксама тых, хто серыйна пісаў даносы, але сам трапіў у жорнавы сталінскага тэрору.

Экскурсія бясплатная, але пры жаданьні можна пакінуць аўтару-вядоўцу ахвяраванні.

Выстава арганізаваная пра ўдзеле Беларускага інстытуту публічнай гісторыі і арганізацыі "Формула чалавечнасці".

БЕЛАРУСЫ ЎШАНУЮЦЬ ПАМЯЦЬ ГЕРОЯЎ МОНТЭ-КАСІНА

У суботу, 18 траўня, беларусы Польшчы і Італіі ўшнуюць памяць герояў-земклякоў, якія загінулі ў бітве з нацыстамі ў Монтэ-Касіна 80 год назад. Прадстаўнікі дыяспары ўскладуць кветкі да помніка героям бітвы ў Варшаве, а таксама да вайсковага мемарыяла ў самім Монтэ-Касіна.
18 траўня 1944 года скончылася адна з самых кровапралітных бітваў у паўднёвай Еўропе - бітва пры Монтэ-Касіна. Тут у складзе 2-га польскага корпусу змагаліся і беларусы - жыхары Заходняй Беларусі. Некалькі сотняў з іх аддалі тады свае жыцці за перамогу над нацызмам. Тыя, хто ацалеў і пасля вайны вярнуўся ў БССР, лічыліся ворагамі і разам з сем'ямі былі рэпрэсаваныя. Пра саму бітву, ейнае значэнне і ўдзел беларусаў ні ў савецкія часы, ні зараз амаль не распавядаюць на уроках гісторыі. Маўчыць аб ёй і афіцыйная прапаганда.

"Ёсць адчуванне, што ў рэжымных структур проста вычэрпваецца база, усё палітызаванае і больш-менш папулярнае даўно ўнесена ў той спіс, а загаду адмяніць гэтую практыку — няма. Таму і ўносяць усё, што толькі трапіць пад руку". Гісторык Аляксандр Пашкевіч, кандыдат гістарычных навук, сябра Беларускага інстытута публічнай гісторыі пра ўнясенне ў спіс «экстрэмісцкіх матэрыялаў» кніг Вацлава Ластоўскага і Алеся Петрашкевіча, пра ідэалогію, генацыд і сцяг БССР у інтэрв’ю budzma.org

Героі Монтэ-Касіна ў цывільным пасля вайны. Крыніца: Zbigniew Poniewierski