Пабачыла свет кніга «Перасяленцы ці ўцекачы»

У Беластоку выйшла кніга «Перасяленцы ці ўцекачы» – пра лёсы беларусаў, якіх у 1944–1948 гадах перасялялі з Польшчы ў БССР. У інтэрв’ю Радыё Рацыя выдаўца і дырэктар Цэнтра беларускай культуры ў Беластоку Анатоль Вап тлумачыць, што выданне – пераклад і перапрацоўка кнігі, якую летась падрыхтавала праграмная рада тыднёвіка «Ніва»: дадалі фотаздымкі і змянілі графічнае афармленне. Назва «Перасяленцы ці ўцекачы» невыпадковая: паводле суразмоўцы, значная частка людзей фактычна ўцякала ад пасляваеннага гвалту і пагроз. У кнізе таксама ёсць гістарычны ўступ праф. Яўгена Мірановіча пра тое, як гэтае перасяленне адбывалася на практыцы; згадваецца лічба – крыху больш за 30 тысяч выехалі з Беласточчыны (больш як пятая частка тагачаснай беларускай супольнасці рэгіёну).

🔗 Падрабязней на Радыё Рацыя

У працяг тэмы перасялення беларускага насельніцтва з Польшчы ў Беларусь у 1944–1948 гг. прапануем фрагмент успамінаў беларускай перасяленкі з Падляшша. Яе сям’ю перасялілі ў Воранаўскі раён, які на той момант таксама не быў спакойнай тэрыторыяй: там працягвалася дзейнасць Арміі Краёвай, а таксама розных партызанскіх груповак, што часам паводзілі сябе як бандыцкія фармаванні.

Урывак пачынаецца з расповеду пра сітуацыю яшчэ на Падляшшы, калі прадстаўнікі польскага ўзброеннага падполля збіралі з беларускага насельніцтва «кантрыбуцыі», а пасля пагрозамі прымушалі з’язджаць у СССР — «да Сталіна».

Далей сведка распавядае пра сітуацыю ўжо ў БССР: перасяленцы сутыкнуліся з гвалтам і паборамі ўжо з боку мясцовых бандыцкіх груповак. Яна апісвае пасляваенны хаос і варажнечу, што панавалі ў заходнебеларускай вёсцы.

Сучасная афіцыйная гістарычная прапаганда часта зводзіць гэтую гісторыю выключна да злачынстваў польскіх нацыяналістаў, «фашысцкіх калабарантаў» і паліцаяў, якія нібыта працягвалі дзейнасць на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў першыя пасляваенныя гады. Але пры гэтым выпадаюць з поля ўвагі глыбейшыя прычыны: «вызваленчы» паход Чырвонай арміі ў 1939 годзе, які прынёс рэпрэсіі і масавыя высылкі з Заходняй Беларусі; татальная мабілізацыя мужчын адразу пасля «вызвалення» ў 1944-м; пераслед і тэрор супраць тых, каго падазравалі ў супрацы з немцамі; і ў цэлым рэпрэсіўная, гвалтоўная сутнасць савецкай сістэмы. Усё гэта — тое, чаго баялася і чаму супраціўлялася частка насельніцтва, што з прыходам саветаў сыходзіла ў лясы.
https://youtu.be/aEald09EA3k

Савецкае бяспамяцтва праглынула Гомель

У Гомельскім гарвыканкаме адкрылі выставу пра органы гарадскога кіравання — ад сярэднявечча да сёння. HomelDays паразмаўляў з гарадскім гісторыкам (ён папрасіў застацца ананімным) пра тое, што ў экспазіцыі атрымалася, а чаго ў ёй не хапае.

Сярод плюсаў — спроба выйсці за межы савецкага наратыву і нават паказаць гістарычны герб Гомеля 1560 года (праўда, у «бяспечна» шэрым варыянце — без сапраўдных колераў, бо белы крыж на чырвоным фоне мог выклікаць «не тыя» асацыяцыі).

Але галоўная праблема, на якую звяртае ўвагу гісторык, — амаль поўная адсутнасць сістэмных даследаванняў гісторыі Гомеля: у горадзе няма ўстойлівай школы гарадской гісторыі і спецыялістаў, а значыць — бракуе і ведаў, і якаснай публічнай размовы пра мінулае. З гэтым звязана і пытанне пераемнасці: уласную «традыцыю кіравання» ўлады найчасцей выводзяць ад пасляваенных кіраўнікоў, а не ад даўнейшых гарадскіх інстытутаў і традыцый самакіравання.

🔗 Матэрыял цалкам на HomelDays

🧳 Чаўнакі 90-х: людзі, якія «прывезлі» краіне рынкавую рэальнасць

На «Зеркало» выйшаў вялікі матэрыял пра беларускіх чаўнакоў — мужчын і жанчын з клятчастымі бауламі, якія ў 1990-я ратавалі свае сем’і ад беднасці і адначасова дапамагалі краіне выбрацца з татальнага дэфіцыту.

Аўтар разбірае, як і чаму ўзнікла гэтая з’ява, куды найчасцей ездзілі (адным з ключавых кірункаў стала Польшча), што вывозілі і што прывозілі, колькі можна было зарабіць і з якімі рызыкамі сутыкаліся — аж да рабаванняў і гвалту. Таксама тлумачыцца, чаму «акно магчымасцяў» урэшце зачынілася і чаўнакі як масавая з’ява зніклі.

🔗 Матэрыял цалкам на Zerkalo

Першы з’езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі

Сто гадоў таму ў Мінску прайшла падзея, якая сёння ўспрымаецца як выразны маркер эпохі: Першы з’езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі. Яго ініцыявала Гістарычна-археалагічная секцыя Інбелкульта, і на некалькі дзён у горадзе сабралася супольнасць людзей, якія фактычна спрабавалі «з нуля» выбудаваць беларускую навуковую інфраструктуру вакол спадчыны.

Артыкул на Budzma.org аднаўляе хроніку хода з’езда: увага да архіўных крыніц і таго, дзе яны павінны захоўвацца; пра дакументы і крыніцы, звязаныя з гісторыяй Беларусі, якія захоўваліся ў архівах і бібліятэках Расіі і Польшчы; асобны фокус на значэнні Літоўскай метрыкі. Паралельна гучалі і прынцыповыя пытанні пра вяртанне вывезенага і пра адказнасць за ўлік, захаванне і даследаванне помнікаў. У выніку абмеркаванні былі замацаваныя ў рэзалюцыях і ініцыятывах — у тым ліку з ідэяй падрыхтоўкі законапраекта аб ахове помнікаў.

🔗 Артыкул на Будзьма

Што здзівіла ў Беларусі ў гады Паўночнай вайны славацкага святара

Пра гэта піша славацкая філолаг Станіслава Мойшава ў часопісе «БДУ. Гісторыя». Напачатку XVIII ст. святар Даніэль Крман быў накіраваны да двара шведскага караля Карла XII у якасці пасла верхневенгерскіх пратэстанцкіх саслоўяў. Праз свае апісанні ў дзённіку святар падкрэсліваў спецыфіку Беларусі ў параўнанні з Польшчай: сельскі характар, больш шырокая этнічная разнастайнасць (габрэі, татары), пагорысты ландшафт.

Вялікую цікавасць пратэстант праяўляў да экзатычных для яго ўніяцкіх цэркваў і сінагог. Пра беларускае насельніцтва ў дзённіку гаворыцца мала, часта пазначаецца ягоная няшчасная сітуацыя: у горадзе Барысаве «жыхары, паводле цыганскіх звычаяў, сядзелі разам пад адкрытым небам і гатавалі ежу».

Там жа ў Барысаве святар упершыню схадзіў у лазню: яна яго не надта ўразіла. У Магілёве ў карчме пад назвай «Светлыя агні» венгерскія пасланцы заказалі піва, але «гэтыя цемрашалы» адмовіліся іх абслугоўваць. Што здарылася – невядома.

▶️ Авантурныя прыгоды самай вядомай жанчыны-лекара з Беларусі – Саламеі Русецкай

Новы выпуск «Вусоў Скарыны» прысвечаны Саламеі Русецкай – жанчыне-ўрачу з Навагрудчыны, якая пакінула першыя жаночыя мемуары ў ВКЛ «Авантуры майго жыцця». Вядоўца Цімафей Акудовіч распавядае, як Русецкая стала жонкай урача Якуба Гальпіра і разам з ім апынулася паміж Навагрудкам і Стамбулам, у якім ёй давялося не проста выжываць, а працаваць урачом у гарэме султана. Праз яе гісторыю выпуск паказвае медыцыну XVII–XVIII стагоддзяў і тое, якім быў шлях да прафесіі для жанчыны ў тую эпоху. Асобная лінія – драматычныя прыгоды Гальпіра і тое, як Русецкая фактычна правяла ўласнае “расследаванне”, каб выратаваць мужа. Але муж пакідае яе адну з дзіцём, пасля чаго поўнае прыгодаў вяртання на радзіму, а далей: другі шлюб, служба ў Радзівіла «Рыбанькі», новыя падарожжы, паўторны шлях у Стамбул і падрыхтоўка да вандроўкі ў Іерусалім. Напрыканцы будуць і сюжэты пра “чароўнае люстэрка”, і пра ролю жанчын у XVIII стагоддзі.

🎥 Глядзець выпуск: https://www.youtube.com/watch?v=UYbCZeOcYko

Пракуратура патлумачыла ўключэнне кнігі пра БНР у спіс забароненых

Кніга Дароты Міхалюк пра гісторыю БНР была забароненая да распаўсюду ў Беларусі, бо супярэчыць палажэнням дырэктывы Лукашэнкі аб ідэалогіі і можа нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам Беларусі.

Пракуратура знайшла кнігу «Беларуская Народная Рэспубліка 1918-1929 гг.: ля вытокаў Беларускай дзяржаўнасці» ў продажы ў Інтэрнэце і накіравала яе ў Рэспубліканскую камісію па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі, інфармацыйнай прадукцыі.

«Згодна з заключэннем Рэспубліканскай камісіі асобныя фрагменты прадстаўленага на ацэнку друкаванага выдання ідуць насуперак з палажэннямі Дырэктывы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 красавіка 2025 г. №12 «аб рэалізацыі асноў ідэалогіі беларускай дзяржавы» і могуць нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам краіны», — заяўляе пракуратура.

📚 Як парыжская паліцыя XVIII стагоддзя сачыла за прыезджымі з Расійскай імперыі

У 2024 г. у Францыі выйшла манаграфія Les Russes à Paris au XVIIIe siècle sous l’œil de la police ("Рускія ў Парыжы ў XVIII ст. пад наглядам паліцыі") у суаўтарстве даследчыкаў з Сарбоны Дзянiса Кандакова і Аляксандра Строева.

У 2020 г. Дзянiс Кандакоў добраахвотна пакінуў пасаду дэкана Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта, патлумачыўшы свой выбар тым, што ўлада паслядоўна звужае прастору маральнага, эстэтычнага і палітычнага выбару.

Аўтары працавалі з архіўнымі рапартамі парыжскай паліцыі і дасье, каб паказаць, як у дакументах фіксаваліся візіты, кола зносін і эпізоды паўсядзённага жыцця. У тым ліку адлюстроўваюцца норавы расійскай арыстакратыі, а таксама дыпламатычныя і піяр захады XVIII ст. па пашырэнню расійскіх уплываў праз карумпаванне французскіх эліт.

У 2025 г. з’явілася і рускамоўная версія «Русские парижане глазами французской полиции XVIII века».

Паселішча на Менцы пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя

Пра сваё адкрыццё група беларускіх навукоўцаў (Максім Ярмохін, Віталь Моцны, Віталь Лукін, Аляксандр Пугачэўскі, Андрэй Вайцеховіч) піша ў новым нумары часопіса Dendrochronologia. Дзякуючы дэндрахраналагічнаму аналізу раней стала вядома, што дубы для пабудовы гарадзішча на Менцы былі ссечаны паміж другой пал. 997 г. і ранняй вясной 998 г. Але навукоўцы пайшлі далей.

Яны пабудавалі храналогію гадавых кольцаў дуба MNK01, якая ахоплівае 170 гадоў – перыяд з 828 па 997 год. Дэндрахраналагічны аналіз выявіў «працяглы перыяд зніжэння сінхроннасці росту сярод дрэў, які доўжыўся прыблізна з 910 па 980-я гады».

«Наяўнасць асінхронных рэзкіх змен росту і пашкоджанняў, якія ўзнікаюць на розных дрэвах у розны час на працягу гэтага інтэрвалу, сведчыць пра ўплыў дзейнасці чалавека на лес. Гэтыя заканамернасці могуць сведчыць аб тым, што паселішча на рацэ Менка пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя», – прыйшлі да высновы навукоўцы.

Паўстанне Каліноўскага: чаму ў Беларусі і Літве памятаюць па-рознаму?

22 студзеня 1863 года (163 гады таму) пачалося нацыянальна-вызвольнае паўстанне супраць расійскага панавання, якое ў беларускай традыцыі вядомае як «паўстанне Каліноўскага».

Да гадавіны паўстання Каліноўскага прапануем паглядзець выпуск «Няпростай гісторыі» пра розніцу ў беларускім і літоўскім успрыманні паўстання 1863–1864 гадоў і яго месца ў культуры памяці гэтых народаў.

У гэтым выпуску абмяркоўваецца тое, чаму для многіх літоўцаў паўстанне 1863–1864 гг. не стала ключавой падзеяй, і чым адрозніваецца ўспрыманне Каліноўскага ў сучаснай Беларусі і Літве. У студыі Андрэй Казакевіч і Аляксей Ластоўскі размаўляюць з літоўскімі гісторыкамі Дарюсам Сталюнасам і Дангірасам Мачулісам – пра гістарычную памяць, ролю паўстання ў літоўскай нацыятворчасці і пра тое, каго ў Літве лічаць лідарамі падзей 1863 года.

▶️ Глядзець выпуск: https://youtu.be/0nHq-q4HaoI?si=Nrjn5OqqOLoIHdtj

📌 Ілля Ясінскі: Памяць пра паўстанне 1863 года набліжае нас да волі

🔻 22 студзеня адзначаем 163-ю гадавіну пачатка паўстання 1863 года, вядомага ў Польшчы як Студзеньскае паўстанне.

🖼 Сёння а 18-й у сценах віленскай рэстарацыі «Карчму 1863» адкрыецца мастацкая выстава, прысвечаная паўстанню.

https://racyja.com/by/sumezza/illja-jasinski-pamjac-pra-paustanne-1863-hoda-nablizae-nas-da-voli/

У Польшчу з Германіі вярнуўся вывезены нацыстамі архіў з пячаткамі Вітаўта і Ягайлы

У Варшаве адбылася гістарычная падзея ў справе рэстытуцыі культурных каштоўнасцей. Германія перадала Польшчы ўнікальны збор сярэднявечных дакументаў Тэўтонскага ордэна, які быў выкрадзены падчас Другой сусветнай вайны. Сярод вернутых скарбаў — арыгіналы дагавораў з пячаткамі вялікіх князёў літоўскіх Вітаўта і Ягайлы.

https://nashaniva.com/386238

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/386238

“Польска-нямецкая рэстытуцыя дакументаў – важная крыніца і для даследчыкаў Беларусі”

Германія вярнула Польшчы 73 сярэднявечныя дакументы, вывезеныя падчас нацысцкай акупацыі. Значэнне гэтай падзеі для Радыё Рацыя каментуе дырэктар Беларускага інстытуту публічнай гісторыі Аляксей Ластоўскі.

"Вось нашыя ўяўленні пра знешні выгляд князёў – гэта ў значнай ступені плён рэнесансных фантазій. То бок, ясна, што прыжыццёвых партрэтаў у вялікіх князёў не было. Тое што мы можам пра іх даведацца, гэта ўласна тое, якім чынам яны падпісвалі свае дакументы і ставілі пячаткі. Той жа Вітаўт напачатку ставіў хрысціянскі варыянт свайго імя – Аляксандр. Тое пра што сучасныя гісторыкі не вельмі любяць узгадваць"

🔗 Запіс размовы цалкам