На ўнікальны задыякальны коўш прэтэндавалі і літоўцы, і расіяне. А ён аказаўся з беларускага Слаўгарада

У экспазіцыі Музея беларускага народнага мастацтва ў Аколіцы захоўваецца сапраўдны скарб — вялікі драўляны коўш з загадкавымі малюнкамі, якія многія прымаюць за знакі задыяка. Гэты артэфакт дзесяцігоддзямі выклікаў спрэчкі навукоўцаў і нараджаў самыя неверагодныя тэорыі. Яго называлі «балцкім задыякам», прыпісвалі яму расійскае паходжанне і лічылі, што ён цудам ацалеў у руінах пасляваеннага Гродна. Аднак новае грунтоўнае даследаванне гісторыкаў змяняе ўяўленні пра гэты ўнікальны помнік.

https://nashaniva.com/385703

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/385703

32 гады таму: візіт Біла і Хілары Клінтан у Беларусь

15 студзеня 1994 года Беларусь наведалі прэзідэнт ЗША Біл Клінтан і першая лэдзі Хілары Клінтан – іхны візіт у незалежную Беларусь доўжыўся каля шасці гадзін. Клінтан пабываў у Курапатах (там ён усталяваў мемарыяльную лаўку) і сустракаўся з моладдзю ў Акадэміі навук; Хілары Клінтан разам з Ірынай Шушкевіч развозіла гуманітарную дапамогу па дзіцячых шпіталях і сустрэлася з кіраўніком балетнай трупы Вялікага тэатра Валянцінам Елізар’евым.

🔗 «Салідарнасць» узгадвае, як гэта было

Аўтапрабегі і аўтагонкі ў беларускіх губернях напачатку XX ст.

Пра іх у апошнім зборніку навуковых артыкулаў «Доўгае ХІХ стагоддзе ў гісторыі Беларусі і Усходняй Еўропы» піша Сяргей Бусько. У 1910 г. галоўнай спартыўнай падзеяй у Расійскай імперыі стаў міжнародны аўтапрабег па маршруце Санкт-Пецярбург – Пскоў – Віцебск – Магілёў – Гомель – Кіеў – Гомель – Рослаў – Масква – – Санкт-Пецярбург. Часопіс «Аўтамабіліст» назваў яго першай гонкай у гісторыі імперыі. У беларускіх гарадах гоншчыкаў сустракалі натоўпы гледачоў з аркестрам і кветкамі.

Нягледзячы на ўдзел у гонцы аўтамабіляў «Руса-Балт», першыя 12 месцаў (з 19) былі занятыя на аўтамабілях нямецкай вытворчасці. Першыя тры месцы занялі гоншчыкі з Германскай імперыі (на аўтамабілях «Мерседэс» і «Бенц»).

Потым на беларускіх землях адбылося яшчэ некалькі аўтапрабегаў. У 1912 г. маршрут упершыню ахапіў усе пяць беларускіх губерняў (на здымку – стаянка ў г. Баранавічы). Аўтапрабегі садзейнічалі рамонту дарог.

Артыкул «Палітычны гандаль беларусамі» пабачыў свет праз больш чым 90 гадоў

Гісторык Павел Абламскі апублікаваў тэкст, які ў 1933 годзе так і не дайшоў да чытача: «Палітычны гандаль беларусамі (З прычыны абмену Б. Тарашкевіча і Ф. Аляхновіча)». Артыкул рыхтаваўся для №30 «Беларускай Крыніцы» (15.09.1933) і быў настолькі рэзка крытычны да абмену Тарашкевіча на Аляхновіча, што польскія ўлады канфіскавалі нумар. У №31 замест матэрыялу засталася «белая пляма» і паведамленне пра друк без канфіскаванага артыкула.

Даследчык паказвае, як «зніклы» артыкул удаецца вярнуць у абарот праз архіўныя дакументы, звязаныя з канфіскацыяй нумара. Справу супраць рэдактара Яна Пазняка (дзед палітыка Зянона Пазняка) у выніку закрылі, але сам тэкст, паводле дакументаў, «ніколі не ўбачыў свету» і доўгі час заставаўся недаступным.

Асобная вартасць публікацыі ў тым, што Абламскі друкуе артыкул на беларускай і польскай мовах, і захоўвае пазнакі цэнзара, а таксама паказвае гістарычны кантэкст абмену палітвязнямі.

📄 Спасылка (PDF)

🏹 Вінету – сябар апазіцыі: як індзейскія фільмы падрыхтавалі супраціў ва Усходняй Еўропе

Ці можа прыгодніцкае кіно стаць формай супраціву? У «Новым Часе» выйшаў тэкст пра феномен Вінету: фільмы пра індзейцаў, якія ў 1960-х гадах глядзелі па ўсёй Усходняй Еўропе, нечакана сталі каталізатарам нефармальных моладзевых рухаў – ад гульняў у «плямёны» да чэхаславацкага трампінгу (скаўтынг без дзяржаўнай санкцыі).

Аўтар паказвае, чаму для ўладаў гэта выглядала пагрозай: моладзь самаарганізоўвалася па-за афіцыйнымі структурамі, выбудоўвала ўласныя правілы і каштоўнасці, а ў выніку – «індзейская» мода дапамагла падрыхтаваць культурную глебу для больш палітызаваных рухаў на мяжы 1960–1970-х, у тым ліку хіпі.

🔗 Чытаць на «Новым Часе»

Пабачыла свет кніга «Перасяленцы ці ўцекачы»

У Беластоку выйшла кніга «Перасяленцы ці ўцекачы» – пра лёсы беларусаў, якіх у 1944–1948 гадах перасялялі з Польшчы ў БССР. У інтэрв’ю Радыё Рацыя выдаўца і дырэктар Цэнтра беларускай культуры ў Беластоку Анатоль Вап тлумачыць, што выданне – пераклад і перапрацоўка кнігі, якую летась падрыхтавала праграмная рада тыднёвіка «Ніва»: дадалі фотаздымкі і змянілі графічнае афармленне. Назва «Перасяленцы ці ўцекачы» невыпадковая: паводле суразмоўцы, значная частка людзей фактычна ўцякала ад пасляваеннага гвалту і пагроз. У кнізе таксама ёсць гістарычны ўступ праф. Яўгена Мірановіча пра тое, як гэтае перасяленне адбывалася на практыцы; згадваецца лічба – крыху больш за 30 тысяч выехалі з Беласточчыны (больш як пятая частка тагачаснай беларускай супольнасці рэгіёну).

🔗 Падрабязней на Радыё Рацыя

У працяг тэмы перасялення беларускага насельніцтва з Польшчы ў Беларусь у 1944–1948 гг. прапануем фрагмент успамінаў беларускай перасяленкі з Падляшша. Яе сям’ю перасялілі ў Воранаўскі раён, які на той момант таксама не быў спакойнай тэрыторыяй: там працягвалася дзейнасць Арміі Краёвай, а таксама розных партызанскіх груповак, што часам паводзілі сябе як бандыцкія фармаванні.

Урывак пачынаецца з расповеду пра сітуацыю яшчэ на Падляшшы, калі прадстаўнікі польскага ўзброеннага падполля збіралі з беларускага насельніцтва «кантрыбуцыі», а пасля пагрозамі прымушалі з’язджаць у СССР — «да Сталіна».

Далей сведка распавядае пра сітуацыю ўжо ў БССР: перасяленцы сутыкнуліся з гвалтам і паборамі ўжо з боку мясцовых бандыцкіх груповак. Яна апісвае пасляваенны хаос і варажнечу, што панавалі ў заходнебеларускай вёсцы.

Сучасная афіцыйная гістарычная прапаганда часта зводзіць гэтую гісторыю выключна да злачынстваў польскіх нацыяналістаў, «фашысцкіх калабарантаў» і паліцаяў, якія нібыта працягвалі дзейнасць на тэрыторыі Заходняй Беларусі ў першыя пасляваенныя гады. Але пры гэтым выпадаюць з поля ўвагі глыбейшыя прычыны: «вызваленчы» паход Чырвонай арміі ў 1939 годзе, які прынёс рэпрэсіі і масавыя высылкі з Заходняй Беларусі; татальная мабілізацыя мужчын адразу пасля «вызвалення» ў 1944-м; пераслед і тэрор супраць тых, каго падазравалі ў супрацы з немцамі; і ў цэлым рэпрэсіўная, гвалтоўная сутнасць савецкай сістэмы. Усё гэта — тое, чаго баялася і чаму супраціўлялася частка насельніцтва, што з прыходам саветаў сыходзіла ў лясы.
https://youtu.be/aEald09EA3k

Савецкае бяспамяцтва праглынула Гомель

У Гомельскім гарвыканкаме адкрылі выставу пра органы гарадскога кіравання — ад сярэднявечча да сёння. HomelDays паразмаўляў з гарадскім гісторыкам (ён папрасіў застацца ананімным) пра тое, што ў экспазіцыі атрымалася, а чаго ў ёй не хапае.

Сярод плюсаў — спроба выйсці за межы савецкага наратыву і нават паказаць гістарычны герб Гомеля 1560 года (праўда, у «бяспечна» шэрым варыянце — без сапраўдных колераў, бо белы крыж на чырвоным фоне мог выклікаць «не тыя» асацыяцыі).

Але галоўная праблема, на якую звяртае ўвагу гісторык, — амаль поўная адсутнасць сістэмных даследаванняў гісторыі Гомеля: у горадзе няма ўстойлівай школы гарадской гісторыі і спецыялістаў, а значыць — бракуе і ведаў, і якаснай публічнай размовы пра мінулае. З гэтым звязана і пытанне пераемнасці: уласную «традыцыю кіравання» ўлады найчасцей выводзяць ад пасляваенных кіраўнікоў, а не ад даўнейшых гарадскіх інстытутаў і традыцый самакіравання.

🔗 Матэрыял цалкам на HomelDays

🧳 Чаўнакі 90-х: людзі, якія «прывезлі» краіне рынкавую рэальнасць

На «Зеркало» выйшаў вялікі матэрыял пра беларускіх чаўнакоў — мужчын і жанчын з клятчастымі бауламі, якія ў 1990-я ратавалі свае сем’і ад беднасці і адначасова дапамагалі краіне выбрацца з татальнага дэфіцыту.

Аўтар разбірае, як і чаму ўзнікла гэтая з’ява, куды найчасцей ездзілі (адным з ключавых кірункаў стала Польшча), што вывозілі і што прывозілі, колькі можна было зарабіць і з якімі рызыкамі сутыкаліся — аж да рабаванняў і гвалту. Таксама тлумачыцца, чаму «акно магчымасцяў» урэшце зачынілася і чаўнакі як масавая з’ява зніклі.

🔗 Матэрыял цалкам на Zerkalo

Першы з’езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі

Сто гадоў таму ў Мінску прайшла падзея, якая сёння ўспрымаецца як выразны маркер эпохі: Першы з’езд даследчыкаў беларускай археалогіі і археаграфіі. Яго ініцыявала Гістарычна-археалагічная секцыя Інбелкульта, і на некалькі дзён у горадзе сабралася супольнасць людзей, якія фактычна спрабавалі «з нуля» выбудаваць беларускую навуковую інфраструктуру вакол спадчыны.

Артыкул на Budzma.org аднаўляе хроніку хода з’езда: увага да архіўных крыніц і таго, дзе яны павінны захоўвацца; пра дакументы і крыніцы, звязаныя з гісторыяй Беларусі, якія захоўваліся ў архівах і бібліятэках Расіі і Польшчы; асобны фокус на значэнні Літоўскай метрыкі. Паралельна гучалі і прынцыповыя пытанні пра вяртанне вывезенага і пра адказнасць за ўлік, захаванне і даследаванне помнікаў. У выніку абмеркаванні былі замацаваныя ў рэзалюцыях і ініцыятывах — у тым ліку з ідэяй падрыхтоўкі законапраекта аб ахове помнікаў.

🔗 Артыкул на Будзьма

Што здзівіла ў Беларусі ў гады Паўночнай вайны славацкага святара

Пра гэта піша славацкая філолаг Станіслава Мойшава ў часопісе «БДУ. Гісторыя». Напачатку XVIII ст. святар Даніэль Крман быў накіраваны да двара шведскага караля Карла XII у якасці пасла верхневенгерскіх пратэстанцкіх саслоўяў. Праз свае апісанні ў дзённіку святар падкрэсліваў спецыфіку Беларусі ў параўнанні з Польшчай: сельскі характар, больш шырокая этнічная разнастайнасць (габрэі, татары), пагорысты ландшафт.

Вялікую цікавасць пратэстант праяўляў да экзатычных для яго ўніяцкіх цэркваў і сінагог. Пра беларускае насельніцтва ў дзённіку гаворыцца мала, часта пазначаецца ягоная няшчасная сітуацыя: у горадзе Барысаве «жыхары, паводле цыганскіх звычаяў, сядзелі разам пад адкрытым небам і гатавалі ежу».

Там жа ў Барысаве святар упершыню схадзіў у лазню: яна яго не надта ўразіла. У Магілёве ў карчме пад назвай «Светлыя агні» венгерскія пасланцы заказалі піва, але «гэтыя цемрашалы» адмовіліся іх абслугоўваць. Што здарылася – невядома.

▶️ Авантурныя прыгоды самай вядомай жанчыны-лекара з Беларусі – Саламеі Русецкай

Новы выпуск «Вусоў Скарыны» прысвечаны Саламеі Русецкай – жанчыне-ўрачу з Навагрудчыны, якая пакінула першыя жаночыя мемуары ў ВКЛ «Авантуры майго жыцця». Вядоўца Цімафей Акудовіч распавядае, як Русецкая стала жонкай урача Якуба Гальпіра і разам з ім апынулася паміж Навагрудкам і Стамбулам, у якім ёй давялося не проста выжываць, а працаваць урачом у гарэме султана. Праз яе гісторыю выпуск паказвае медыцыну XVII–XVIII стагоддзяў і тое, якім быў шлях да прафесіі для жанчыны ў тую эпоху. Асобная лінія – драматычныя прыгоды Гальпіра і тое, як Русецкая фактычна правяла ўласнае “расследаванне”, каб выратаваць мужа. Але муж пакідае яе адну з дзіцём, пасля чаго поўнае прыгодаў вяртання на радзіму, а далей: другі шлюб, служба ў Радзівіла «Рыбанькі», новыя падарожжы, паўторны шлях у Стамбул і падрыхтоўка да вандроўкі ў Іерусалім. Напрыканцы будуць і сюжэты пра “чароўнае люстэрка”, і пра ролю жанчын у XVIII стагоддзі.

🎥 Глядзець выпуск: https://www.youtube.com/watch?v=UYbCZeOcYko

Пракуратура патлумачыла ўключэнне кнігі пра БНР у спіс забароненых

Кніга Дароты Міхалюк пра гісторыю БНР была забароненая да распаўсюду ў Беларусі, бо супярэчыць палажэнням дырэктывы Лукашэнкі аб ідэалогіі і можа нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам Беларусі.

Пракуратура знайшла кнігу «Беларуская Народная Рэспубліка 1918-1929 гг.: ля вытокаў Беларускай дзяржаўнасці» ў продажы ў Інтэрнэце і накіравала яе ў Рэспубліканскую камісію па правядзенні ацэнкі сімволікі, атрыбутыкі, інфармацыйнай прадукцыі.

«Згодна з заключэннем Рэспубліканскай камісіі асобныя фрагменты прадстаўленага на ацэнку друкаванага выдання ідуць насуперак з палажэннямі Дырэктывы Прэзідэнта Рэспублікі Беларусь ад 9 красавіка 2025 г. №12 «аб рэалізацыі асноў ідэалогіі беларускай дзяржавы» і могуць нанесці шкоду нацыянальным інтарэсам краіны», — заяўляе пракуратура.

📚 Як парыжская паліцыя XVIII стагоддзя сачыла за прыезджымі з Расійскай імперыі

У 2024 г. у Францыі выйшла манаграфія Les Russes à Paris au XVIIIe siècle sous l’œil de la police ("Рускія ў Парыжы ў XVIII ст. пад наглядам паліцыі") у суаўтарстве даследчыкаў з Сарбоны Дзянiса Кандакова і Аляксандра Строева.

У 2020 г. Дзянiс Кандакоў добраахвотна пакінуў пасаду дэкана Полацкага дзяржаўнага ўніверсітэта, патлумачыўшы свой выбар тым, што ўлада паслядоўна звужае прастору маральнага, эстэтычнага і палітычнага выбару.

Аўтары працавалі з архіўнымі рапартамі парыжскай паліцыі і дасье, каб паказаць, як у дакументах фіксаваліся візіты, кола зносін і эпізоды паўсядзённага жыцця. У тым ліку адлюстроўваюцца норавы расійскай арыстакратыі, а таксама дыпламатычныя і піяр захады XVIII ст. па пашырэнню расійскіх уплываў праз карумпаванне французскіх эліт.

У 2025 г. з’явілася і рускамоўная версія «Русские парижане глазами французской полиции XVIII века».

Паселішча на Менцы пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя

Пра сваё адкрыццё група беларускіх навукоўцаў (Максім Ярмохін, Віталь Моцны, Віталь Лукін, Аляксандр Пугачэўскі, Андрэй Вайцеховіч) піша ў новым нумары часопіса Dendrochronologia. Дзякуючы дэндрахраналагічнаму аналізу раней стала вядома, што дубы для пабудовы гарадзішча на Менцы былі ссечаны паміж другой пал. 997 г. і ранняй вясной 998 г. Але навукоўцы пайшлі далей.

Яны пабудавалі храналогію гадавых кольцаў дуба MNK01, якая ахоплівае 170 гадоў – перыяд з 828 па 997 год. Дэндрахраналагічны аналіз выявіў «працяглы перыяд зніжэння сінхроннасці росту сярод дрэў, які доўжыўся прыблізна з 910 па 980-я гады».

«Наяўнасць асінхронных рэзкіх змен росту і пашкоджанняў, якія ўзнікаюць на розных дрэвах у розны час на працягу гэтага інтэрвалу, сведчыць пра ўплыў дзейнасці чалавека на лес. Гэтыя заканамернасці могуць сведчыць аб тым, што паселішча на рацэ Менка пачало развівацца ў першым дзесяцігоддзі X стагоддзя», – прыйшлі да высновы навукоўцы.