22 чэрвеня 2003 году ў 20 гадзін 30 хвілін у рэанімацыйным аддзяленні анкалагічнага шпіталя ў Бараўлянах пад Менскам памёр Васіль Быкаў. Яму было 79 гадоў. Смерць пісьменніка, які амаль усё жыццё пісаў пра вайну, супала з днём нападзення Германіі на СССР. За некалькі месяцаў да гэтага цяжка хворы творца вярнуўся на радзіму з эміграцыі, куды з'ехаў праз пераслед уладаў.

Развітальная паніхіда адбывалася праз тры дні ў Менску ў Доме літаратара. З пачатку цырымоніі ў памяшканні былі ўстаноўлены чырвона-зялёны сцяг і знаходзілася ганаровая варта. Аднак сваякі пісьменніка папрасілі прыбраць афіцыйныя атрыбуты. Разам з ганаровай вартай Дом літаратара пакінуў і старшыня дзяржаўнай камісіі па арганізацыі пахавання міністр культуры Леанід Гуляка. Памяшканне Дому літаратара і ўваход у яго прыбралі нацыянальнымі бел-чырвона-белымі сцягамі, як таго хацеў сам Васіль Уладзіміравіч.

Пасля паніхіды труну з целам пісьменніка панеслі па цэнтральнай магістралі Менску – праспекце Скарыны. Да плошчы Якуба Коласа труну з целам неслі на руках, затым пагрузілі на катафалк. Пахаванне Васіля Быкава стала народнай маніфестацыяй. Звыш дзесяці тысяч чалавек з кветкамі, вянкамі і бел-чырвона-белымі сцягамі ішлі па праспекце праз увесь горад да Усходніх могілак, дзе Васіля Быкава і пахавалі.

«Аматар вершаў Быкава» не пажадаў удзельнічаць у пахаванні, паляцеў на Гомельшчыну займацца калгаснымі справамі. Але даслаў вянок, які потым доўга не хацелі ўскладаць да магілы.

Апошняя перадваенная дэпартацыя, расстрэлы вязняў і "маршы смерці"

Пачатак савецка-нямецкай вайны па-рознаму перажываўся жыхарамі Беларусі. Сведкі з заходнебеларускіх тэрыторый, якія памяталі падзеі 1939 года, падкрэслівалі, што для іх “ізноў пачалася вайна”. Пры першых саветах яны сутыкнуліся з хвалямі рэпрэсій “варожых” савецкай уладзе груп насельніцтва. Без уліку ваеннапалонных польскага войска не менш за 150 тысяч чалавек патрапілі пад пераслед. На апошнія перадваенныя дні 19-20 чэрвеня прыпала чацвертая дэпартацыя ў ГУЛАГ больш як 22 тысяч асобаў. Яшчэ адна не ўдалася, бо пачалася вайна.

На чэрвень 1941 года ў 32 перапоўненых турмах НКВД БССР утрымлівалася каля 25860 зняволеных. З імклівым пачаткам вайны іх лёс быў вырашаны жорстка, бо органы бяспекі баяліся, што вязні пяройдуць на бок ворагу, а вывезці іх усіх углыб СССР не было магчымым. Крымінальнікаў накіравалі ў штрафныя батальёны Чырвонай арміі.

Адносна абвінавачаных у “палітычных” злачынствах наркам НКВД Лаўрэнцій Цанава атрымаў падтрымку Бюро ЦК КП(б)Б неадкладна прывесці ў выкананне выракі асуджаных да смяротнага пакарання. Адпаведны сакрэтны загад быў перададзены супрацоўнікам дзяржбяспекі 24 чэрвеня і яны самі вырашалі пытанне пра жыццё ці смерць зняволеных. Частка зняволеных здолела збегчы ці была адпушчана. На жаль, няма дакладнай інфармацыі пра лёсы вязняў усіх турмаў, але вядомыя прыклады прадстаўляюць трагедыю.

Адбываюцца расстрэлы ў турмах НКВД у былым Беразвецкім кляштары, непадалёк Глыбокага, Вялейцы, Ашмянах... Кагосьці забілі па дарозе, калі калоны гналі на ўсход. Так стала сумна вядомым урочышча Цагельня Чэрвеньскага раёну, вёска Касута Вялейскага раёну, Малы Трасцянец Менскага раёну.

Сярод забітых былі і тыя, адносна каго не былі праведзены следства і суд, застрэлілі проста за тое, што былі ў кепскім стане здароўя і не маглі ісці. Некаторыя даследчыкі ацэньваюць агулам колькасць забітых зняволеных больш як у 10 тысяч чалавек. У тым ліку частка загінула праз нямецкія бамбардзіроўкі, пад якія маглі трапляць калоны. Афіцыйна яны сталі зніклымі бяз вестак.

За падзеямі са спачуваннем назіралі мясцовыя жыхары, у некаторых з іх блізкія былі ў гэтых турмах. Зафіксаваны выпадак у Ашмянах, дзе ахоўнікаў напужалі наступленнем немцаў і дзякуючы іх уцёкам атрымалася вызваліць большую частку вязняў жывымі. Аднак усё ж некаторых знайшлі забітымі ў падвале турмы і пахавалі на мясцовых могілках.

На здымках: брацкая магіла ахвяр НКВД і мемарыял ахвярам "маршу смерці"

40 гадоў назад у Менску адчынілі першую лінію метро. Гэта адбылося напярэдадні 40-годдзя вызвалення беларускай сталіцы ад нямецкіх захопнікаў – 3 ліпеня (тады ніхто не думаў называць гэты дзень Днём незалежнасці). Метро будавалі 7 гадоў. 29 чэрвеня 1984 г. адчынілі дзверы першыя 8 станцый. Праезд тады каштаваў 5 капеек. Гэта была дзявятая ў СССР сістэма рэйкавага пасажырскага транспарту. Фота: Пётр Кастрама, БДАКФФД

29 чэрвеня 1940 году савецкія ўлады здзейснілі трэцюю перадваенную дэпартацыю былых польскіх грамадзянаў з тэрыторыі Заходняй Беларусі і Украіны.

Пад час першай – 9-10 лютага 1940 года – саветы выслалі ўглыб СССР каля 140 тысяч чалавек.

У другую – 13 красавіка 1940 г. – трапілі ўрадоўцы, паліцэйскія, настаўнікі, палітычныя дзеячы і прадстаўнікі памешчыцкай шляхты. Было перавезена каля 61 000 чалавек.

Трэцяя хваля ахапіла пераважна так званых уцекачоў – бежанцаў з тэрыторыяў, акупаваных немцамі. Дзве траціны з іх складалі габрэі – яны шукалі паратунку ад нямецкіх рэпрэсій і жорсткасці ў савецкай зоне акупацыі. Але камуністы бачылі ў іх сваіх ворагаў.

Аператыўныя тройкі пад канвоем НКВД забіралі сем'і, якія спешна пакавалі свае рэчы. Арышты адбываліся зранку, калі людзі яшчэ спалі. Ахвярамі сталі прадстаўнікі інтэлігенцыі, у тым ліку лекары, навукоўцы, інжынеры.

Колькасць дэпартаваных у чэрвені 1940-га ацэньваецца ў 80 000 чалавек, у тым ліку 7 224 сямʼі (22 879 чалавек) з Заходняй Беларусі.

Людзей вывозілі ў Архангельскую, Свярдлоўскую, Новасібірскую вобласці, рэспублікі Комі, Марыінскую, Якуцію і Алтайскі край.

Умовы, у якіх праходзіла аперацыя НКВД, прынцыпова не адрозніваліся ад іншых. Медычнай дапамогі па-ранейшаму практычна не было. Ежа і вада для перасяленцаў былі зведзены да мінімуму. Аднак транспартныя ўмовы былі крыху лепшымі. Саветы выдзялялі па адным вагоне на дзве сямʼі. Апроч таго камуністы запэўнівалі, што дэпартаваныя вернуцца на акупаваныя Трэцім Рэйхам землі.