یادداشت ها - البرکامو

فرانتس کافکا - نامه به فلیسه

نه گربهٔ کوچولو، ما حق نداریم برای این‌که خودمان را راحت کنیم بمیریم، ما می‌توانیم درصورتی‌که آرام‌مان کند، بر روی زمین تف کنیم و فحش بدهیم؛ ولی نباید پنجهٔ دست خود را جدا کرده و دور بیندازیم.

تماما مخصوص
عباس معروفی

همان‌طور که درد من مدام شدیدتر می‌شود تمام زندگی‌ام روز‌به‌روز سیاه‌تر و تباه‌تر شده است. در گذشته‌های بسیار دور، در آغاز زندگی‌ام یک نقطه‌ی روشن وجود داشت و بعد از آن پیوسته رو به ظلمت پایین می‌روم و پیوسته بر سرعت سقوطم افزوده می‌شود.

اگر شما هم نتونستید باهاش ارتباط بگیرید و از معدود کتابایی بود که اصلا نتونستید بخونید.

آدم چوبک فقط از جامعه بیگانه
نشده است؛ از امکان دستیابی به ماهیت و وجود دیگری برای خودش هم بیگانه شده. نمی‌تواند خودش را جز در همان صورتی که سال‌ها به او تحمیل شده تصور کند و این اوج درماندگی‌ست. آدمی که درد می‌کشد شاید بتواند روزی از دردش بیرون بیاید، اما کسی که دیگر قادر نیست زندگی دیگری را تصور کند، پیش از آنکه در جهان بیرون شکست خورده باشد، جایی در درون خودش شکست خورده است.
در جهان چوبک، مرگ گاهی درست در نقطهٔ مقابل آن تراژدی‌های آشنای داستانی قرار می‌گیرد. بیشتر تداوم و برون‌دهیِ هیچ است. لوطی می‌میرد و دنیا ادامه پیدا می‌کند. اتفاقی نمی‌افتد. مخمل کنار جنازه می‌ماند.
لوطی می‌تواند خیلی چیزها باشد؛ ارباب سیاسی، پدر، رهبر، ایدئولوژی، معشوق، سنت، یا حتی عادتی که سال‌ها با آن زندگی کرده‌ای. هر چیزی که زمانی مرکز جهان تو بوده و به تو گفته چه کسی هستی، از چه باید بترسی و کجا باید بایستی.
تاکید دارم که انتر برای من دیگر صرفاً نماد یک ملت زیر سلطه یا مردمی گرفتار دیکتاتوری نیست. چنین خوانشی ممکن است و بخشی از معنای داستان را هم روشن می‌کند، اما تمام آن نیست. شاید انتر خود ما باشیم؛ هرکدام با لوطی‌های خودمان.
رابطه‌ای که تمام شده، اما هنوز ارزش خودمان را با آن می‌سنجیم. عشقی که مرده و ما همچنان با غیابش زندگی می‌کنیم. باوری که دیگر عمیقاً به آن اعتقاد نداریم، اما رهایش نمی‌کنیم، چون نمی‌دانیم بیرون از آن چه کسی خواهیم بود. تصویری که خانواده از ما ساخته، ترسی که زمانی شاید به کارمان آمده اما حالا فقط دیوار شده، یا کسی که سال‌ها پیش تحقیرمان کرده و ما هنوز طوری زندگی می‌کنیم که انگار چیزی مانده که باید به او ثابت کنیم،علاقه و میلی کاذب و غیرحقیقی به فردی یا فعالیتی چون که مدت زیادی یا با قدرت زیادی به ما تحمیل شده و سایر گیره ها، طناب ها و زنجیر ها.

آزادی تا وقتی یک کلمه است، آسان و زیبا به نظر می‌رسد، اما وقتی واقعاً اتفاق می‌افتد، مسئولیت خودش را هم با خود می‌آورد. دیگر کسی نیست که به تو بگوید چه باشی و تازه آن‌وقت آدم با سؤالی روبه‌رو می‌شود که: حالا که او نیست، من کیستم؟

جامعه‌ای که نسل‌ها با دیکتاتور و ارباب و پدر و کدخدا و صاحب و آقابالاسر زندگی کرده، با حذف یکی از آن‌ها الزاماً آزاد نمی‌شود.
استبداد همیشه در حد یک نظام سیاسی باقی نمی‌ماند. گاهی بعد از سال‌ها به نوعی عادت روانی تبدیل می‌شود؛ میل به اینکه کسی باشد که بیشتر بداند، تصمیم بگیرد، حقیقت را در اختیار داشته باشد و بگوید چه باید کرد. اگر تمام مسئله شخص لوطی بود، مرگ او باید پایان داستان می‌شد، اما نمی‌شود. لوطی فقط بیرون از مخمل با او ارتباط برقرار نکرده بلکه درون بند بند وجود او رسوخ کرده؛ با سال‌ها ترس و سلطه و دیکته.

لوطی یا گودو؟

مخمل را می‌توان مانند جامعه‌ای دید که قدرت را عمدتاً عمودی تجربه کرده است: حاکم و رعیت، ارباب و بنده، پدر و فرزند، ناجی و توده. در چنین ساختاری آدم کمتر فرصت پیدا می‌کند خودی را حساب کند. همیشه کسی هست که قرار است بیشتر بداند، برسد، نجات بدهد یا راه را نشان دهد.
انتظار ناجی از همین‌جا به نوعی موجب تسلیم و فرمان‌برداری بی قید و شرط و عدم وجود خودباوری تبدیل می‌شود

انتر کنار جنازهٔ لوطی شاید مانند جامعه‌ای باشد که آن‌قدر انتظار کشیده که جز انتظار، شکل دیگری از کنش را به یاد نمی‌آورد.
و این انتظار و وابستگی موجب ارتکاب بدترین جنایت ها و حماقت ها می‌شود: انجام رسوم و مناسک ابلهانه و خرافی، توهم محق بودن و اختیار بینش و بصیرت، برتری و پاکی
کشتن هرکسی که خلاف آن بت بزرگ حرف بزند یا به هر نحوی جلوی او بایستد یا بدتر، مانع ظهور آن ناجی، آن همیشه غایب، ان وسیله ی فریب و سوء استفاده و قتل و غارت شود.

مهم‌ترین مزیت ترجمهٔ بنفشه فریس‌آبادی نسبت به بسیاری از ترجمه‌های دیگر،به‌روزبودن زبان و حفظ ریتم درونی و نفس‌گیر روایت است.
در بعضی ترجمه‌ها نثر هوگو به فارسی سنگین یا بیش از حد کتابی برمی‌گردد و حسِ تک‌گوییِ پراضطراب و سیال محکوم در میان جمله‌های طولانی گم می‌شود. اما فریس‌آبادی با جمله‌بندی کوتاه، سطرهای بریده‌بریده و واژگان دقیق و امروزی، توانسته ضرباهنگ تند و حالت هذیانی ذهن محکوم را منتقل کند و همذات‌پنداری خواننده را حفظ کند.
همچنین اگر ترجمه مستقیماً از متن فرانسوی انجام شده باشد، ظرایف بلاغی و لحن اعتراضی و عواطف هوگو و محکوم را بهتر از ترجمه‌هایی که از زبان واسطه برگردانده شده‌اند منتقل می‌کند