📋انجمن علمی تکنولوژی اتاق عمل اردبیل

دگزامتازون (Dexamethasone)

رده دارویی کورتیکواستروئید-سیستمیک با قدرت ضدالتهابی بسیار زیاد و مینرالوکورتیکوئید کم

اشکال دارویی موجود در ایران و جهان:

قرص ۰٫۵ تا ۸ mg

آمپول ۴ و ۸ mg/mL (IV/IM)

قطره و پماد چشمی

قطره گوشی–بینی

شربت ۰٫۵ mg/5 mL

فرآورده‌های تزریقی با دوز بالا (مثلاً ۲۰ mg/۵ mL برای کووید)

مکانیسم اثر

اتصال به گیرنده‌های داخل‌سلولی گلوکوکورتیکوئید → تغییر رونویسی ژن‌ها → مهار سنتز سیتوکین‌‎ها، پروستاگلاندین‌ها و فاکتورهای التهابی.

مهار تکثیر لنفوسیت T و پایش پاسخ ایمنی.

به دلیل نیمه‌عمر طولانی (۳۶–۷۲ ساعت) اثر ضدالتهابی پایدار دارد و مینرالوکورتیکوئید محسوسی ایجاد نمی‌کند (احتباس سدیم آب اندک).

مهم‌ترین مصارف دگزامتازون:

1. کاهش التهاب شدید:
دگزامتازون یکی از قوی‌ترین داروهای ضدالتهاب است و در بیماری‌هایی مثل لوپوس، آرتریت روماتوئید، واسکولیت‌ها و بیماری‌های خودایمنی استفاده می‌شود.

2. درمان ادم مغزی:
برای کاهش فشار داخل جمجمه در مواردی مانند تومور مغزی، متاستاز مغزی یا آسیب مغزی کاربرد دارد.

3. درمان کووید-۱۹ شدید:
در بیمارانی که بستری هستند و به اکسیژن نیاز دارند، دگزامتازون باعث کاهش مرگ‌ومیر می‌شود (معمولاً ۶ میلی‌گرم روزانه به مدت ۱۰ روز).

4. کنترل حملات شدید آسم یا COPD:
در تشدید بیماری‌های تنفسی برای کاهش التهاب راه‌های هوایی استفاده می‌شود.

5. پیشگیری از تهوع و استفراغ ناشی از شیمی‌درمانی:
دگزامتازون به عنوان داروی کمکی برای کاهش تهوع شدید ناشی از داروهای ضدسرطان تجویز می‌شود.

6. تسریع بلوغ ریه جنین:
در مادران باردار با احتمال زایمان زودرس، دگزامتازون برای کمک به رشد ریه جنین تجویز می‌شود.

7. درمان شوک آنافیلاکسی (آلرژی شدید):
بعد از تجویز اپی‌نفرین، دگزامتازون کمک می‌کند التهاب و علائم آلرژیک کنترل شوند.

8. استفاده در برخی بیماری‌های چشمی، گوش، پوستی یا آرتروز موضعی:
به صورت قطره، پماد یا تزریق مفصلی جهت کاهش التهاب موضعی کاربرد دارد.

دوزهای متداول

ادم مغزی: ۱۰ mg IV بولوس، سپس 4 mg هر ۶ ساعت؛ کاهش تدریجی طی ۵–۷ روز

کووید-۱۹: ۶ mg خوراکی یا IV روزانه تا ۱۰ روز (یا ترخیص)

حملات آسم: ۸–۱۶ mg خوراکی یا IV یک تا سه روز

تزریق موضعی مفصلی: ۲–۴ mg داخل مفصل کوچک؛ ۴–۸ mg داخل مفاصل بزرگ (تحت هدایت استریل)

عوارض جانبی

شایع: افزایش قند خون، بی‌خوابی، اضطراب، افزایش اشتها، فلشینگ، افزایش فشار خون

جدی (مصرف بلندمدت):
سندرم کوشینگ، ضعف عضلانی، استئوپروز، نکروز آواسکولار سر فمور

سرکوب محور HPA و نارسایی آدرنال در قطع ناگهانی

زخم و خونریزی گوارشی (به‌ویژه همراه NSAID)

افزایش خطر عفونت فرصت‌طلب و پوشاندن علائم آن

طولانی‌کردن فاصله QT در دوزهای بالا (نادر)

موارد منع مصرف و احتیاط

عفونت قارچی یا باکتریایی سیستمیکِ درمان‌نشده

حساسیت شناخته‌شده به دگزامتازون یا سایر کورتون‌ها

احتیاط ویژه در دیابت، هیپرتانسیون کنترل‌نشده، نارسایی قلبی، گلوکوم، اختلالات خلقی، صرع، هپاتیت فعال، استئوپروز.

تداخلات مهم

NSAIDها (ایبوپروفن، دیکلوفناک): افزایش خطر زخم و خونریزی GI

ریفامپین، کاربامازپین، فنی‌توئین: القای CYP3A4 → کاهش سطح دگزامتازون

کتوکونازول، فلوکونازول: مهار CYP3A4 → افزایش سطح دگزامتازون

داروهای هیپوگلیسمیک خوراکی / انسولین: نیاز به تنظیم دوز به دلیل هایپرگلیسمی

واکسن‌های زنده: خطر عفونت سیستمیک (تا یک ماه پس از قطع کورتون دوز بالا ممنوع)

نکات پرستاری

1. مصرف با غذا یا شیر برای کاهش تحریک معده.

2. مانیتور فشار خون، قند خون، وزن، الکترولیت‌ها در حین درمان.

3. در مصرف >۲ هفته: کاهش تدریجی برای جلوگیری از بحران آدرنال.

4. آموزش بیمار: «اگر تب، درد گلو، تیره‌شدن بینایی، درد شدید استخوان یا تغییرات خلقی شدید رخ داد، سریع اطلاع دهد.»

5. توصیه مصرف کلسیم و ویتامین D و ورزش برای پیشگیری از پوکی استخوان در مصرف مزمن.

6. در انفوزیون IV بیش از 10 mg باید در 50–100 mL نرمال‌سالین رقیق و طی ≥15 دقیقه تزریق شود.

بارداری و شیردهی

دسته C: در سه‌ماهه اول برای مادران با اندیکاسیون جدی مجاز است؛ دوزهای بالا می‌توانند محدودیت رشد جنین ایجاد کنند.

در شیردهی مقادیر کم وارد شیر می‌شود؛ در دوزهای بالا، شیردهی باید ۳–۴ ساعت پس از مصرف انجام شود یا با پزشک هماهنگ گردد.

https://t.iss.one/ORSA_ARUMS