💢مژده برای میراث‌پژوهان: سامانه‌ای با قابلیت جستجوی حدود 700 هزار رکورد نسخ خطی

🔹از حدود 20 سال پیش که سر و کارم با نسخ خطی افتاد و کم و بیش ارتباطاتی با میراث‌پژوهان قدیمی و جوان داشتم، شاهد دغدغه جدی این قشر برای گسترش خدمات دیجیتال نسخ خطی در ایران بودم. این دغدغه از یک‌سو به خاطر حفظ و حراست از میراث مکتوب گران‌بهای این مرز و بوم بود؛ از سوی دیگر زمینه‌ای فراهم می‌کرد تا میراث‌پژوهان به آسانی بتوانند اطللاعات مربوط به نسخ خطی و مکان نگهداری آنها و حتی تصاویر نسخ را بازیابی کنند.

🔹از همان دوره ناصر گلباز کوشش‌های سترگی انجام داد تا بتواند شماری زیادی از فهرستگان نسخ خطی ایران را برخط کند که همزمان امکان دسترسی کامل اطلاعات و جستجو در آنها فراهم بود. بعدها استاد رسول جعفریان اقدامات ارزنده‌ای در کتابخانه مجلس و کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران برای تسهیل بیش از پیش دسترسی به نسخ خطی انجام داد. همزمان شاهد موفقیت بزرگ مصطفی درایتی و همکارانش در تولید دو مجوعه بزرگ و مثال‌زدنی «دنا» و «فنخا» بودیم.

🔹با این حال، همیشه جای یک سامانه سرراست و یک‌سره که مشتمل بر اطلاعات نسخ خطی بسیاری از مراکز داخلی و خارجی باشد خالی بود. ظاهرا در تداوم کوشش‌ها و همکاری‌های مصطفی درایتی، مؤسسه الجواد و کتابخانه ملی اخیرا سامانه برخطی با عنوان «فهرستگان نسخ خطی» راه اندازی شده است که بیش از پیش میراث‌پژوهان را به غایت قصوای آمال پژوهشی آنها نزدیک کرده است.

🔹این سامانه توسط کتابخانه ملی ایران راه‌اندازی شده است. اطلاعات این سامانه توسط مؤسسه الجواد جمع‌آوری و ساماندهی شده، و توسط کارشناسان کتابخانه ملی ایران، با رعایت استاندارد "مارک" در سامانه "حافظه ملی ایرانیان" بارگذاری شده، و در دسترس عموم قرار گرفته است.

🔹در این سامانه اطلاعات نسخه‌های خطی ایران، اطلاعات نسخه‌های خطی عراق، و اطلاعات ۲۰۰ هزار نسخه خطی فارسی خارج از ایران، یعنی جمعا اطلاعات حدود ۷۰۰ هزار نسخه خطی قابل دستیابی است. با این حال، این سامانه جهت حفاظت از اطلاعات، فعلا دارای محدودیت‌هایی است، ولی با محدودسازی دامنه جستجو، در جستجوی پیشرفته می‌توان به اطلاعات مورد نیاز دست یافت.

🔹لازم است در این خصوص از ریاست محترم سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران سرکار خانم دکتر بروجردی و معاونان محترم ایشان همینطور مؤسسه الجواد به خاطر این اقدام مفید و ماندگار، تشکر و قدردانی کرد. امید است با بهبود کمی و کیفی این سامانه و چنین اقدامی شاهد بالندگی و توجه بیشتر به حوزه میراث‌پژوهی در ایران و جهان باشیم.

🔰استفاده از سامانه از این لینک:

👉https://scripts.nlai.ir/

🆔 https://t.iss.one/Khanishha

📝

🔴ره‌یافت؛ تجربه اشتغال در حیطه فرهنگ
✍🏻 امیرمهدی مناقبی

انتقال تجربه راهی است برای رشد جمعی ما. از نگاهی دیگر به نظر می‌رسد انتقال تجربه وظیفه‌ای بر دوش اشخاص باشد تا دین خود را نسبت به جامعه‌ای که در آن رشد یافته‌ و فرصت آزمون و خطا داشته‌اند ادا نمایند. هرچند این تجربه‌ها کوتاه و مختصر باشد؛ مثل تجربه بنده از فعالیت رسمی در زمینه فرهنگ و مذهب...

📝برای مطالعه این یادداشت می‌توانید به این لینک مراجعه کنید.

#یادداشت

#البساتین
@AlBasatin

🗓

🔴چشم‌اندازهای جدید مطالعات خاورمیانه در فضای علوم انسانی دیجیتال
🎙ماکسیم رومانف

🔸در دو دهه اخیر استفاده از ابزارهای دیجیتال در مطالعات علوم انسانی رشد بسیار زیادی کرده و به یک عنصر مهم در اغلب پژوهش‌ها تبدیل شده است. در سالهای اخیر ابزارهای دیجیتال به حوزه مطالعات اسلامی و مطالعات خاورمیانه هم رسیده است و پیشرفت‌ها و دستاوردهای بسیار جالبی در این حوزه به وجود آمده یا در حال توسعه است.

🔸ماکسیم رومانف، استاد دانشگاه وین، یکی از چهره‌های پیشکسوت در زمینه کاربست و توسعه ابزارهای دیجیتال در مطالعات اسلامی است. او امروز عصر (ساعت 20 به وقت تهران) در یک سخنرانی عمومی چشم اندازهای جدیدی را معرفی خواهد کرد که در بستر توسعه ابزارهای دیجیتال برای مطالعات خاورمیانه ایجاد شده است.

🔸این سخنرانی عمومی، بخشی از مدرسه تابستانی دانشگاه هامبورگ با موضوع «علومِ انسانیِ دیجیتالِ اسلامی برای پژوهشگرانِ نسخِ خطی» است که توسط دانشگاه هامبورگ برگزار می‌شود.

🔸پوستر معرفی این سخنرانی به پیوست و لینک شرکت در آن تقدیم می‌شود.

#علوم_انسانی_دیجیتال
#رویداد_علمی

@AlBasatin

📚
🔴پنج کتاب برای ورود به دنیای «فلسفه دین»

«فلسفه‌ی دین یکی از پرسش‌برانگیز‌ترین و در عینِ حال هیجان‌انگیزترین حوزه‌های فلسفه است که شاید خیلی‌ها دوست داشته باشند به‌طور جدی در آن قدم بگذارند.»

حامد قدیری در این پست از صفحه‌ی اینستاگرامِ لوگوس، در پاسخ به این سوال که برای آشنایی با فلسفه دین چه کتاب‌هایی خوب است، به سبک سایت مشهور پنج کتاب، پنج کتاب برای آشنایی اولیه و ورود به عرصه مطالعه فلسفه‌ی دین معرفی کرده است و من اطمینان دارم که پیشنهادات حامد قدیری قابل پیشنهاد است!

#معرفی_کتاب

@AlBasatin

💠 سخنرانی ویژه مدرسه مطالعات تطبیقی قرآن و عهدین (آنلاین)

نشوز در قرآن در پرتو فقه یهودیت ربانی

🔸 ثاقب حسین (دانشگاه آکسفورد)

🎧 ارائه به زبان انگلیسی، به همراه ترجمه همزمان به فارسی

🔻 شرکت برای عموم آزاد است.

🌐 لینک اتاق جلسه:
https://northwestern.zoom.us/j/95926394808

🗓 پنج‌شنبه ۱۸ شهریور - ساعت ۱۴:۰۰ (به وقت تهران)

🔰 دریافت مقاله نویسنده در موضوع ارائه که در آخرین شماره ژورنال مطالعات قرآنی منتشر شده است:
Saqib Hussain, The Bitter Lot of the Rebellious Wife: Hierarchy, Obedience, and Punishment in Q. 4:34, Journal of Qur'anic Studies 2021 23:2, 66-111

🔰 معرفی ثاقب حسین و ترجمه چکیده مقاله او به فارسی

@Inekas

📚
🔴تاریخ زبان‌های سامی
اسرائیل ولفنسون

🔸کتاب «تاریخ زبان‌های سامی» نگاشته اسرائیل ولفنسون یکی از آثار کلاسیک در زمینه مطالعه تاریخی-تطبیقی زبان‌های سامی است. ولفنسون در سال 1899 و در خانواده‌ای یهودی در فلسطین متولد شد و در مصر تحصیل کرد. ظاهراً او نخستین شخص یهودی است که از الجامعة المصریة مدرک دکتری گرفته است. ولفنسون (یا چنانچه خود او می‌نویسد: ابو ذؤیب) سالها صاحب کرسی آموزش زبان‌های سامی در دانشگاه‌های مختلف مصر و فلسطین بوده است.

🔸کتاب حاضر (که نسخه عربی آن از این لینک دستیاب است) از جهات مختلف اثری قوی و قابل توجه به حساب می‌آید. مهم‌ترین جهت اهمیت و ارزش این کتاب این است که نویسنده به زبان های سامی (خصوصا عبری و عربی) تسلط بسیار عمیقی داشته و ساختارهای موازی این زبان‌ها را به خوبی تشخیص و توضیح داده است. از جهت دیگر، با توجه به اینکه بسیاری از متون سامی (عبری، سریانی و...) در این کتاب به خط عربی نوشته شده، استفاده از این کتاب برای افرادی که هنوز با خطوط سامی آشنا نیستند بسیار راهگشا و ساده خواهد بود.

🔸اما به نظر من، مهم ترین اشکال این کتاب این است که در حدود 80 سال پیش نوشته شده و در سال‌های پس از نگارش این کتاب و خصوصاً در چند دهه اخیر، یافته‌های بسیار زیادی همچون سنگ نوشته‌ها، نسخ خطی، متون و... کشف شده‌ است که دانش ما را از تاریخ زبان‌ها و خطوط سامی عمیق‌تر کرده است. به طور طبیعی این کتاب از این یافته‌های جدید بهره‌مند نیست.

🔸به عنوان یک نمونه از جدیدترین آثاری که در زمینه مطالعه تاریخی-تطبیقی زبان‌های سامی نگاشته شده و شایسته ترجمه است، می‌توان به ویراست دوم کتاب «زبان‌های سامی» از انتشارات راتلج اشاره کرد.

#معرفی_کتاب

#البساتین
@AlBasatin

📜

بقدر الكد تقتسم المعالي
و من طلب العلي سهر الليالي

و من رام العلي من غير كدٍّ
أضاع العمر في طلب المحال

يروم العز كيف ينام ليلا
يغوص البحر من طلب اللآلي

تصویری از حضرت آیت الله سید احمد اشکوری، از بزرگترین کتاب‌شناسان، نسخه‌شناسان و فهرست‌نگاران عصر ما

منبع

#البساتین
@AlBasatin

📚

🔴جلسه رونمایی و معرفی و نقد کتاب فوق، امروز در محل مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران (در کافه فلسفه) برگزار خواهد شد.

#البساتین
@AlBasatin

📚
🔴 دسترسی برخط به مقالات «دانشنامه جهان اسلام»

استاد و دوست عزیز و دانشمندم، جناب آقای سید محمدرضا لواسانی در کانال خود (کُنجِ تاریخ) نوشته‌ است:

🔹از جمله اقدامات پسندیده‌ی بنیاد دائرة المعارف اسلامی (ناشر «دانشنامه جهان اسلام») در سال 1399، قرار دادن مجموعه‌ی کامل مداخل این دانشنامه بر روی پایگاه مجلات تخصصی نور (نورمگز) بوده است.

🔹پیشتر، محتوای دانشنامه روی سایت اختصاصی بنیاد در دسترس عموم قرار داشت؛ اما قرار گرفتن این مجموعه در پایگاه مجلات نور -با امکانات به مراتب بهتری که در اختیار دارد- کمک می‌کند پژوهشگران با سهولت بیشتری به محتوای این دانشنامه دسترسی پیدا کنند و از آن بهره برند.
البته پایگاه نور «دانشنامه جهان اسلام» را ذیل دسته‌ی موضوعی مجلات «ادیان، مذاهب و عرفان» قرار داده که با توجه به گستره‌ی موضوعی دانشنامه، قابل انتقاد به نظر می‌رسد.

🔹به هر حال، در روزگاری که کمتر توقع می‌رود پژوهشگران از نسخه‌های چاپی این قبیل آثار استفاده کنند، تسهیل دسترسی‌های اینترنتی را باید به فال نیک گرفت. امید می‌رود مدیران «دائرة المعارف بزرگ اسلامی» (دبا) نیز به این کار پسندیده اهتمام ورزند.

🔹«مدخل شیخیه» نیز - با توضیحاتی که پیشتر گفته شد- در کنار دیگر مداخل جلد بیست و هشتم دانشنامه، بر روی سایت نورمگز بارگذاری شده و در دسترس عموم قرار گرفته است.



پی‌نوشت:
🔸با توجه به بارگذاری مقالات جلد بیست و هشتم دانشنامه جهان اسلام، برخی از مداخلی که بنده نگارش آن را بر عهده داشتم نیز در دسترس قرار گرفته است، از جمله مقاله «سلطان الواعظین شیرازی» و بخش «کتب معتبر»، چهارمین بخش از مقاله بلند «شیعه». همکاری در نگارش مقاله «شیعه» تجربه علمی بسیار ارزنده و آموزنده‌ای برای من بود و در خلال آن بسیار آموختم،‌ امیدوارم که نتیجه این کار مورد قبول اهل نظر قرار بگیرد.


#البساتین
@AlBasatin

📚

🔴شعر الامام الحسن بن علی علیهما السلام
جمع‌آوری شده توسط ابوالحسن علی بن محمد مدائنی (م. 225ق)
تصحیح استاد قیس بهجت العطار

🔸«شعر الامام الحسن علیه السلام» تدوین شده توسّط ابوالحسن علیّ بن محمد بن عبدالله مدائنی (۱۳۵ – ۲۲۵ هجری قمری) یکی از قدیمی‌ترین مجموعه‌هایی است که به جمع اشعار اهل البیت علیهم السلام پرداخته است. این کتاب اخیراً به تحقیق دکتر شیخ قیس بهجت العطار، محقق و ادیب عراقی، تحقیق و منتشر شده است.

🔸ابوالحسن مدائنی جامع این مجموعه در اصل، اهل بصره بوده و سپس به مدائن و پس از آن به بغداد کوچیده و تا آخر عمر خود در آن دیار بوده است. در شمار آثارش چند کتاب درباره امام امیرالمؤمنین (ع)، مقتل امام حسین علیه السلام، اخبار الفاطمیات (بانوان از نسل حضرت زهرا)، اخبار ابی طالب و ولده (خاندان جناب ابوطالب)، و اخبار شماری از شاعران شیعه مانند سید حمیری، ابو دهبل الجمحی و کثیّر عزّة به گزارش شده است که نشان‌دهنده تسلّط او بر سیره نگاری و سخن سنجیِ او است.

🔸مدائنی در مقدمه‌ای کوتاه اظهار می‌دارد که مدت‌ها در پی اشعار حضرت امام مجتبی(ع) بوده، تا اینکه به پیرمردی از اهل مدینه بر می‌خورد که آشنا به سیره و احوال گذشتگان بوده است. همچنین وی با بانویی دانشور از نوادگان جناب جعفر بن ابی طالب ملاقات کرده‌است و هر یک از این دو تن، اشعاری را از امام مجتبی (ع) برای مدائنی روایت می‌کنند و همین روایت‌ها، دستمایه این کتاب کم برگ و پربار می‌شود.

🔸گذشته از مقدمه تحقیقی در جایگاه شعر در نظر اهل بیت علیهم السلام و شرح حال مدائنی، دکتر العطار بر ۲۲ قطعه شعر که مدائنی در کتاب خود آورده، ۳۳ شعر دیگر از اشعار امام مجتبی(ع) را افزوده است که در منابع دیگر نقل شده است.


(متن فوق، خلاصه‌ای است از توضیحات استاد عبدالحسین طالعی که در خبرگزاری ایکنا منتشر شده است، فایل این کتاب ارزشمند توسط ناشر منتشر شده است و به پیوست دستیاب است.)

#معرفی_کتاب

#البساتین
@AlBasatin

📜
و امام علیه السلام فرمود:

1. آنچه توانی -اگرچه کم باشد- کار نیک کن، و [بدان] که هرگز به تمامی آن [امور خیر] احاطه نخواهی یافت.
2. چگونه [خواهی توانست] کار نیک بسیار کنی، وقتی اندک آن را ترک کرده‌ای؟

📚شعر الامام الحسن علیه السلام (المدائنی)، ص124

#کتاب‌پاره

@AlBasatin

📝

🔴در رثای پارسای بسیاردان
✍🏻استاد حسن طارمی‌راد

انالله و انا الیه راجعون

🔸دو سه ساعت از دریافت خبر وفات استاد عظیم الشأن پارسا و بسیاردان می‌گذرد. مرور سریع بر روزهای درس «شرح اشارات» که گرانبار از افادات عالمانه در اقالیم علوم بود، خاطراتی نیک را زنده کرد.

🔸هر روز قریب پنج دقیقه قبل از شروع درس با طمأنینه‌ای شگفت و گام‌هایی استوار از خانه به مسجد معصومیه می‌آمد، کنار صندلی درس می‌نشست و سر ساعت ١٠ بر جایگاه تدریس قرار می‌گرفت و مباحث را از کتاب می‌خواند و شرح می‌فرمود، و چه بقاعده و در چارچوب موضوع.
از توضیحات لغوی و کلامی و عرفانی دریغ نداشت، اما پیوسته یادآوری می کرد که خواجه اشارات را در نظام مشاء شرح کرده، هرچند خود به فلسفه اشراق معتنی بوده است.

🔸آنچه بیش از هر چیز در محضر او مشهود بود حرمت‌گذاری به علم و عالمان بود. با ابتهاجی کم‌نظیر از یافته‌های علمی سخن می‌گفت، خواجه طوسی را با تمام وجود می‌ستود و تدبیر و حکمتش را ارج می‌نهاد. نسخه‌ای نفیس از تحریر اقلیدسی مؤیّد الدین عْرضی داشت و معتقد بود همین نسخه به رؤیت خواجه رسیده بوده است. دلیل این نظر را از ایشان جویا نشدم اما حالت نشاط و شادابی ایشان را هنگامی که به صفحات کتاب نظر می‌افکند هرگز از یاد نمی‌برم. می‌فرمود چشم خواجه بر این صفحات افتاده است، پس ارزشی فراتر از تصور دارد.

🔸وقتی به نمط مقامات العارفین رسید، مطالب بلندی بیان کرد و مهمتر آنکه می‌فرمود نقل است که ابن سینا این نمط را پس از کسب یک تجربه عرفانی نوشته است‌. کتابخانه فاخری داشت و چه بزرگوارانه داشته‌هایش را -که بعضی از آنها منحصر به فرد بودند- در اختیار طلاب قرار می‌داد، با آنکه به تجربه می‌دانست گاهی آن کتاب‌ها بازگردانده نمی‌شوند. حتی نسخه‌های خطی تألیفات خود را نیز به آسانی برای استنساخ به اشخاص امانت می‌داد و گاه اشاره می کرد که شرح اشاراتش را که پر از حواشی بوده به یکی از دوستان همدرسش در تهران امانت داده بوده و دیگر برنگشته است، بنابراین یکبار دیگر بر نسخه ای دیگر حاشیه زده است.

🔸محضرش راستی را که مشوق علم‌آموزی و علم‌دوستی همراه با وارستگی بود. سخن کوتاه کنم و ذکر نکته‌‌های بسیار دیگر را به وقت دیگر وانهم. به روح این استاد فقید درود می‌فرستم.

اللهم احشره مع اولیائک محمد و آله الطاهرین

#یادداشت

#البساتین
@AlBasatin

💢37💢وفات استاد حسن زاده آملی و ستیزه‌های دیرین حیدری/ نعمتی: یادکردی از فیلسوف عدالت حکیمی

✍️سیدمحمدهادی گرامی

⚠️جریان‌ بر اساس «حس تقابل» و نه «تقابل نفس الأمری» شکل می‌گیرد

⬅️ آنچه در این چند روز در پی آیند وفات استاد حسن زاده آملی شاهد بودیم(نک: اینجا)، بار دیگر مرا به یاد ستیزه‌های دیرین میان فیلسوفان/عارفان از یکسو و فقها/متکلمان از سوی دیگر در سنت تاریخی شیعه بلکه کل اسلام انداخت. ستیزه‌هایی که از عصر امامان شیعه آغاز شد و با فراز و نشیب‌هایی تا به امروز نیز تداوم یافت. درباره این ستیزه‌ها، تهافت‌ها، تکفیرها و ردیه‌ها سخن زیاد به میان رفته است: از هشام حکم و غزالی و راوندی گرفته تا ملاصدرا و احمد احسایی و ملاطاهر قمی و برغانی و ... . اما در اینجا جای تکرار مکررات تاریخی نیست که خود به آتش این جدال بی پایان خواهد افزود.

⬅️ من گمان نمی کنم که این ستیزه طرف حق و یا دست‌کم أحقّی ندارد که گمانی باطل است؛ اما تردید ندارم که برای شرایط کنونی و فعلی جامعه ما ثمری جز کینه‌توزی و تشدید شکاف‌ها و دودستگی‌ها ندارد که اگر ثمری داشت در طول این قرنها یا دست‌کم این چند سده یا چند دهه آشکار می‌شد. این جدال‌های بی‌پایان مرا بیشتر به یاد آنچه که دعواهای حیدری/نعمتی گویند، می‌اندازد تا کنکاشی برای دفاع از حق و حقیقت.

⬅️ کنشگران چنین ستیزه‌هایی ممکن است هیچگاه به سطحی از خودآگاهی که که نقش‌آفرینی خود را درک کنند، نرسند. این خودآگاهی زمانی شکل خواهد گرفت که کنشگران ستیزه‌های کلامی و جدلی بدانند که رودررویی‌ها و تقابل‌های به ظاهر فکری و کلامی بیش از آنکه عقلانی باشد هویتی، روانشناختی، ایدئولوژیک و براساس سوگیرهای تربیتی است. کنشگر جدلیِ اثبات‌گرا که انگاره عقلانیت ناب و دستیابی به غایت القصوای حق و حقیقت او را به خود وانمی‌نهد، نه تنها در سطح معرفت‌شناختی سبب رکود و خمودی علوم اسلامی می‌شود، بلکه در سطح اجتماعی نیز بسیاری از سرمایه‌های انسانی و فکری را به فرسایش و نابودی می‌کشاند( درباره این رویکرد اثبات‌گرایانه نک: اینجا)؛ نمونه‌ای از این فرسایش‌های بی‌پایان میان شیفتگان عرفان و فلسفه از یک‌سو و پای‌بندان به فقه و کلام و شریعت از سوی دیگر رخ داده و در حال تداوم است.

⬅️ با این حال، بیش از پیش حس می‌کنم که این ایام بیش از هر زمان دیگری، حلقه کنشگران این میدان تنگ‌تر شده است و به برکت آگاهی جمعی که در حال شکل گیری است و هر روز پخته‌تر می شود، بسیاری به خوبی دانسته اند که دغدغه، درد و مسأله جامعه، سیتزه‌های دیرین حیدری/نعمتی نیست( نک: اینجا و کامنت‌های مربوطه)

⬅️ همچنین بر این باور نیستم که سنت ما مسیری برای برون‎رفت از وضعیت موجود ندارد و آنگونه که برخی گفته‌اند این مسأله عمیقا به گسست موجود میان علوم انسانی جدید با علوم حوزوی باز می‌گردد( نک: اینجا). فارغ از یک بحث تحلیلی و استدلالی در این خصوص که البته مجالی موسع تر می طلبد، علامه حکیمی به روشنی این انگاره را نقض کرد. با اینکه ضرورت بازسازی و نوسازی این سنت بر کسی پوشیده است، با این حال شخصیت بی‌بدیل حکیمی از همین بستر و سنت برآمد.

⬅️ محمدرضا حکیمی که اندکی پیش چهره در نقاب خاک کشید، مثالواره‎ای از ظرفیت سنت حوزوی ما برای برآمدن کنشگرانی است که وضعیت کاملا متفاوتی دارند. محمد رضا حکیمی که به روشنی ریشه در سنت تاریخی حوزه های شیعه داشت و اتفاقا از نظر معرفتی تفکیکی بود و از این جهت بسیار نزدیک به کسانی بود که این روزها مشغول غربال کردن و سره/ناسره کردن کلمات استاد حسن زاده آملی هستند، چهره ای دیگر از خود به یادگذار گذاشت.

⬅️ ای بسا در طول چهار دهه گذشته کمتر کسی را در میان اندیشمندان سنتی شیعه بتوان یافت که اینگونه هر کسی از هر قماشی او را واقعا از سویدای دل بستاید. چرا که او به راستی فیلسوف عدالت و مردم بود و می‌دانست که وظیفه اش دمیدن بیهوده در آتش ستیزه‌های دیرین حیدری/نعمتی نیست. احتمالا به همین دلیل نیز بود که هویت «مکتب تفکیک» را به خوبی به نام خود سکه زد و از خود به یادگار گذاشت و همه حتی منتقدان اندکش را به خضوع بر سر آستانش واداشت(العلماء باقون ما بقی الدهر ... ).

🆔 https://t.iss.one/Khanishha

📝

🔴استاد حکیمی به مثابه یک شهروند
✍🏻پیمان اسحاقی

🔸من در این یادداشت کوتاه قصد دارم بر اساس مطالعه آثار استاد حکیمی، تجربه زیسته خود با ایشان و هم‌نشینی با دوستان وی، به وجه شهروندی استاد، به عنوان عضوی از جامعه ایرانی و جهانی، توجه بدهم و درباره آن نکاتی را بیان کنم.

🔸آن نکات برای من، بازخوانی خاطراتی شیرین و آموزنده از گذشته و برای خوانندگان، شامل اطلاعاتی شاید کمتربازگوشونده درباره آن مرحوم است. هم‌چنین می‌تواند بینش‌هایی درباره ایشان و نیز درباره نسبت اندیشه و کنش وی ارائه دهد.

متن کامل این یادداشت را در فایل پیوست یا سایت روزنامه شهرآرا مطالعه بفرمایید.

#یادداشت

#البساتین
@AlBasatin

📚

🔴آیین در ایران
نگاه به دیانت باب از دریچه‌ی اصلاح مذهب تشیّع
نویسنده: میرزا یحیی دولت آبادی
به‌کوشش: سیدمقداد نبوی رضوی

🔸پیشتر ضمن معرفی کتاب «تاریخ بی غرض» نوشته بودم که در سال‌های اخیر جناب آقای سید مقداد نبوی رضوی اسناد، آثار و پژوهش‌های بسیار قابل توجه و جالبی درباره تاریخ عصر مشروطه با تمرکز بر نقش‌آفرینی بابی-ازلیان نهان‌زیست منتشر کرده‌اند. در روزهای اخیر، کتاب «آیین در ایران» نوشته میرزا یحیی دولت‌آبادی به کوشش جناب آقای نبوی رضوی منتشر شده است. مصحح مقدمه‌ای تفصیلی و محققانه در معرفی نویسنده، اثر و تحلیل انتقادی محتوای کتاب نوشته است.

🔸میرزا یحیی دولت‌آبادی، فرزند میرزا هادی دولت‌آبادی، از نویسندگان و فعالان سیاسی مشهور پایان عصر قاجار و اوائل عصر پهلوی به شمار می‌آید و زندگی‌نامه خودنوشت او با عنوان «حیات یحیی» یکی از منابع مهم تاریخ عصر قاجار است. میرزا یحیی و پدرش میرزا هادی از کسانی هستند که در عصر قاجار به گرایشات ازلی متهم شده اند، اما بسیاری (از جمله خود میرزا یحیی در «حیات یحیی») این اتهام را نفی کرده و آن را ساخته و پرداخته می‌دانند.

🔸کتاب «آیین در ایران» که بر اساس قرائن آخرین نگاشته میرزا یحیی است، به روشنی نشان می‌دهد که اتهام ازلی بودن میرزا یحیی ریشه در واقعیت دارد. میرزا یحیی در این کتاب که موضوع آن تحولات دینی ایران، از عصر باستان تا دوره معاصر، است از دعوت باب دفاع می‌کند و عقائد بابی-ازلی را ترویج می‌دهد. جالب این که به همین دلیل (یعنی ترویج اندیشه بابی)، هیأت ممیزی کتاب در دوره پهلوی از انتشار این کتاب ممانعت نموده است (بنگرید).

🔸به هر حال این کتاب، خصوصا با مقدمه عالمانه مصحح و مجموعه تصاویر و اسناد چاپ شده در انتها، قطعه‌ای جدید از تصویر دوره پایانی قاجاریه به دست می‌دهد، دوره‌ای که با وجود قرب زمانی هنوز نقاط مبهم و خاکستری بسیاری دارد و تا شناخت دقیق و کامل آن فاصله داریم.

#معرفی_کتاب

#البساتین
@AlBasatin

▪️دوستِ پیامبر

حضرت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام:🔻
"إِنَّ وَلِيَّ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله) مَنْ أَطَاعَ اللّه وَ إِنْ بَعُدَتْ لُحْمَتُهُ، وَ إِنَّ عَدُوَّ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه وآله) مَنْ عَصَى اللّه وَ إِنْ قَرُبَتْ قَرَابَتُهُ"

دوست محمد (صلی الله علیه وآله) كسى است كه خدا را اطاعت كند، هرچند پيوند نسبى‌اش [با آن حضرت] دور باشد و دشمن محمد (صلی الله علیه وآله) كسى است كه خدا را نافرمانى كند هرچند خویشاوند نزديك ایشان باشد. / نهج‌البلاغه، حکمت96

⚫️سالروز رحلت جانسوز حضرت سیدالمرسلین خاتم الانبیاء محمد مصطفی "صلی الله علیه وآله" و شهادت مظلومانه سبط اکبرش حضرت امام حسن مجتبی "علیه السلام" تسلیت باد
#پیامبر_اکرم #حضرت_محمد ص #امام_حسن ع #تسلیت #شهادت
@shobeiryzanjani

انتشار شماره جدید Der Islam

مجله Der Islam یکی از مجلات علمی پرسابقه در حوزه تاریخ و فرهنگ خاورمیانه است. این مجله از سال ۱۹۱۰ تا کنون منتشر شده است.

در روز گذشته، شماره جدید این مجله منتشر شد. این شماره حاوی ۶ مقاله پژوهشی و ۲۱ مقاله نقد کتاب است. از ۶ مقاله پژوهشی این شماره، ۳ مقاله را پژوهشگرانی ایرانی نگاشته‌اند. ترجمه عناوین و چکیده مقالات آلا وحیدنیا (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)، مجید دانشگر (دانشگاه فرایبورگ) و احسان روحی (پژوهشگر مستقل)، در ادامه تقدیم می‌گردد.

1️⃣ آلا وحیدنیا: نسخ قرآنی از کجا می‌آیند؟ تعیین بوم‌گاه مصاحف قرآنی کهن

2️⃣ مجید دانشگر: سرتراشی پیامبر: پارسی زبانان ایران و منبع داستان مالایی «نبی برچوکور»‌

3️⃣ احسان روحی: تاریخ یا قصه‌های آباء و اجدادی؟ رویکردی ادبی به نقل‌های ترورهای سیاسی در سیره

شایسته‌ی ذکر است که ترجمه‌های چکیده‌ها به تأیید نویسندگان مقالات رسیده است.


@Inekas

💠 گزارشی از مقاله تازه انتشار یافته «تاریخ یا قصه‌های آبا و اجدادی؟ رویکردی ادبی به نقل‌های ترورهای سیاسی در سیره» در مجله Der Islam

✍️ نویسنده: احسان روحی

🔸 ترجمه چکیده مقاله 🔸
🔻 دانلود فایل مقاله 🔻

[بخش 1 از 2]

در دهه‌های اخیر بررسی تاریخ صدر اسلام در غرب با ارائه نظریات گوناگون و با تحولات قابل توجه روش‌شناختی همراه بوده است. تأخر منابع اسلامی که در فاصله زمانی دست کم صد ساله از وقائع دوران پیامبر (ص) و صحابه تألیف شده‌اند و نیز اغراض گوناگونی که در پس گزارش‌های تاریخی نهفته است طیف وسیعی از محققان را بر آن داشته تا از ابزارهای گوناگونی برای صحت سنجی تواریخ صدر اسلام بهره برند. در این میان رجوع به منابع غیراسلامی و استفاده از روشهای نقادانه‌ از جمله نقد ادبی (literary critical methods) از رویکردهایی بوده که در جهت برون رفت از چالش هایی که منابع اسلامی پیش روی یک پژوهشگر میگذارند مورد توجه قرار گرفته است.

تحقیق حاضر که به مطالعه ترورهای سیاسی صدر اسلام می‌پردازد نیز از این دو ابزار، خاصه نقد ادبی سیره، بهره گرفته است. از یک سوی، جزئیات اتفاق‌هایی که در هریک از ترورهای منقول در سیره روی داده، به طرز تردیدبرانگیزی به یکدیگر شبیه است و از سوی دیگر، همین جزئیات مشابه و گاه کاملا یکسان نیز با عباراتی (wording) بسیار نزدیک به هم روایت شده است. بررسی عمیق‌تر، اما، مشکلات بیشتری را نمایان می‌کند.

در خصوص اکثریت قریب به اتفاق داستان‌های ترور، پژوهشگر دو دسته از نقل‌های کاملا معارض را فرا روی خود می‌بیند؛ در خود داستان‌های ترور، ترورکنندگان دشمنی ریشه‌داری را با قربانیان خود (که عمدتا یهودی هستند) ادعا کرده و درصددند تا به هر نحوی آنان را به قتل برسانند. این در حالی است که اسناد مستقلی که در گوشه و کنار تراث اسلامی پراکنده است حکایت دارد که ترورکنندگان ادعایی، نه تنها دشمن یهود نبوده‌اند، بلکه ارتباط تناتنگی با ایشان داشته‌اند و دامنه این روابط از شراکت تجاری تا نسبت‌های سببی و نسبی و رضاعی گسترده بوده است. این امر حاکی از آن است که افرادی که خود از هم‌پیمانان یهود بوده‌اند در زمان تدوین سیره به عنوان دشمنان سرسخت یهود معرفی شده‌اند تا پیشینه و علائق یهودی آنان محو گردد.

آنچه سبب شده است که داستان‌های مختلف ترور بسیار از لحاظ جزئیات و عبارات به یکدیگر شبیه باشند نیز رقابت‌های قبیله‌ای است. بنا بر بررسی به عمل آمده، ترور ابن‌ابی‌الحقیق، سفیان بن خالد و اسیر بن رزام از حیث واژگان و روند سیر داستان بسیار شبیه داستان ترور کعب بن اشرف است و این شباهت در ترور ابن‌ابی‌الحقیق به اوج خود می‌رسد. مقایسه روند ترور کعب بن أشرف و ابی‌ابی‌الحقیق که در جدول صفحه 454 مقاله (تصاویر پیوست)‌ بیان شده حاکی از آن است که تک تک وقائعی که در داستان کعب روی می‌دهد، در ماجرای ترور ابن‌ابی‌الحقیق هم واقع می‌شود. لذا این جزئیات نه شرح وقائع تاریخی بلکه topos است (المان‌های تکرارشونده داستانی) و حاصل اقتباس ادبی.

اما سوال این جا است که چرا این وام گیری ادبی انجام شده؟ مقدمه داستان ترور ابن‌ابی‌الحقیق به روشنی بازگو می‌کند که پس از آنکه اوسیان کعب بن اشرف را ترور کردند، خزرجیان برای آنکه در میدان رقابت قبیله‌ای با اوس عقب نمانند، به پیامبر (ص) پیشنهاد کردند تا آنان نیز یکی از دشمنان ایشان یعنی ابن‌ابی‌الحقیق را به قتل برسانند و پیامبر (ص) نیز پذیرفتند. لیکن چنانکه بررسی‌های اخیر نشان داده ترور کعب بن اشرف خود یک جعل تاریخی بوده و امری است که هرگز به وقوع نپیوسته است (ر.ک. مقاله کعب بن اشرف از نگارنده تحقیق حاضر).

لذا روشن می‌شود که رقابت بین (بنی سلمه از) خزرج با (عبدالاشهل از) اوس در عالم واقع و در به قتل رساندن کعب و ابن‌ابی‌الحقیق نبوده، بلکه این رقابت مربوط به دنیای ادبیات و داستان سرایی است و همین امر این اقتباس ادبی و شکل‌گیری داستان‌هایی با جزئیات یکسان را سبب شده است. (پیش از این هارالد موتزکی،‌ در مقاله‌ای مفصل،‌ تلاش کرده بود تا نشان دهد ماجرای قتل ابن‌ابی‌الحقیق،‌ ریشه در روایات اصیل قرن اول دارد؛‌ اما تحقیق حاضر نشان داد که روایت این ماجرا هر چند کهن و متقدم است، اما این به معنای اصیل بودن این روایت نیست.)

[مطالعه ادامه در بخش ۲]
@Inekas

💠 گزارشی از مقاله تازه انتشار یافته «تاریخ یا قصه‌های آبا و اجدادی؟ رویکردی ادبی به نقل‌های ترورهای سیاسی در سیره» در مجله Der Islam

✍️ نویسنده: احسان روحی

[بخش 2 از 2 - ادامه از بخش اول]

مضاف بر این، برخورد خشن پیامبر(ص) با مخالفان یهودی خود که در سیره، حدیث و دیگر منابع اسلامی متاخر مورد ادعا قرار گرفته، کاملا در تعارض با منابع متقدم غیر اسلامی اعم از مستندات مسیحی و حتی یهودی است. تاریخ سبئوس ارمنی، تواریخ سریانی و نیز متون مکاشفات یهودی همگی یکصدا از برخورد با رفق و مدارای پیامبر با یهود سخن می‌گویند. این در حالی است که بر خلاف سیره، متون غیراسلامی مذکور محصول دوران پیامبر (ص) و یا بسیار نزدیک به ایشان بوده و مانند سیره در دوران عباسیان به نگارش درنیامده‌اند.

لذا به طور بسیار خلاصه می‌توان گفت داستان‌های ترور منقول در سیره که سال‌ها بعد از پیامبر (ص) و توسط اعقاب ترورکنندگان ادعایی جعل شده‌اند، یا برای پنهان کردن پیشینه یهودی این افراد بوده و یا در فضای رقابت‌های شدید قبیله‌ای شکل گرفته‌اند. طبعا از آنجا که حذف فیزیکی دشمنان پیامبر (ص) و رها کردن مسلمین از شرّ خصم سازش‌ناپذیر اسلام در دوران تدوین سیره، یک فضیلت بزرگ محسوب می‌شده، قبائل مختلف بر سر انتساب این فضائل به پیشنیان صحابی خود رقابت و تنافُس داشتند.

اساسا ویژگی اصلی ژانر فضائل، تکرار یک محتوا با عبارات و الفاظ یکسان بین طرف‌های مختلف درگیر در رقابت‌های قومی، سیاسی و مذهبی است. از میان بی‌شمار مثالی که در این خصوص می‌توان بیان نمود، به ذکر یک مورد بسنده می‌شود و آن حدیث «سد الابواب الا باب علی» و «سد کل خوخه الا خوخه ابی بکر» است؛ دو فضیلتی که یکی در شأن حضرت امیر (ع) و دیگری درباره ابوبکر با محتوا و ساختار بسیار نزدیک به هم بیان شده و چنان که تحقیقات پیشین به روشنی نشان داده، روایت دوم در فضای رقابت سیاسی/ اعتقادی پیرامون مسئله جانشینی پیامبر (ص) و با الگوگیری از فضیلت اول ساخته شده است. این فرآیند دقیقا در داستان‌های ترور نیز تکرار شده و حاصل آن شکل‌گیری داستان‌هایی با محتوا و الفاظ مشابه یکدیگر اما با خاستگاه تاریخی بسیار تردیدبرانگیز است.

در پایان یادآور می‌شود مطالب فوق مروری بسیار اجمالی بر محتوای مقاله بود و علاقه‌مندان می‌توانند شواهد و استدلال‌های تکمیلی (چه در خصوص نقد ادبی و چه در رابطه با منابع یهودی-مسیحی) را در متن مقاله دنبال نمایند.

@Inekas