Ай

🌖 Диалекттарҙа Ай тәңреһе, Төн хужаһы, Төн эйәһе исемдәре менән йөрөй. Башҡорт мифологияһында күктәге тәңреләрҙең береһе. Ҡайһы бер мифтарҙа Ай тәңре ир-ат, икенселәрендә ҡагын-ҡыҙ ҡиәфәтендә бирелә. «Урал батыр» эпосында Ай күк һәм ҡоштар тәңреһе Самрауҙың ҡатыны, Айһылыу исемле ҡыҙҙың әсәһе. «Ай менән Зөһрә» һәм башҡа легендаларҙа Ай йәберләнгән ҡыҙҙы ҡотҡарыусы егет итеп һүрәтләнә.

🌖 Ай тәңреһе менән бәйле башҡорттарҙа бик күп ышаныуҙар, тыйыуҙар йәшәй. Мәҫәлән, ҡыҙ биреү, килен алыу, баланың тәүге сәсен алыу, тырнаҡтарын киҫеү ай башында башҡарылған. Яңы ай күргәндә үҙҙәренә, бала-сағаларына, мал-тыуарына иҫәнлек-һаулыҡ именлек теләгәндәр:
«Ай күрҙем аман менән,
Ауыҙым тулы иман менән.
Итәгем тулы бала менән,
Кәртәм тулы мал менән,
Ошо айҙа вафат булһам,
Үткәр, хоҙайым, иман менән».

🌖 Башҡорт ышаныуҙарында Ай төрлө ауырыуҙарҙан ҡотолор­ға ярҙам итеүсе зат та. Һөйәл сыҡҡанда: «Ай, ҡайҙа һинең тәтәйең, бына минең тәтәйем», - тип һөйәлде айға күрһәтһәң, һөйәл
бөтә икән.

🌖 Бала-сағаларын, йәш-елкенсәкте: «Тулы айға ҡарама, диуана булырһың», - тип тыйғандар. Ай тәңренең һаҡлауына, яҡлауына ышанып, балаларына Айбулат, Айнур, Айһылыу һ.б. «ай» элементы исемдәр ҡушҡандар

🌖 Ай һүҙе башҡорт телендә тыуған ай, ай башы, ай битен йыуа, ай күрҙе, ҡояш алды, ай ҡолаҡланыу, ай тотолоу, ай ҡалҡыу, ай алған
кеүек исемдәрендә осрай.

🌖 Үрҙә килтерелгән һүҙбәйләнештәр буйынса, Ай башҡорттар өсөн
йәнле, изгелекле бер зат. Ул «тыуа», «күрә», «ҡалҡа», «тотола»,
«ала», «йылмая». Айҙың кешенеке кеүек, «башы», «күҙе», ҡолағы»
бар икән.

-----------------

Луна

🌖 В башкирской мифологии - одно из небесных божеств. В некоторых мифах Лунное божество представлено в мужском образе, в других - в облике женщины. В эпосе «Урал батыр» Луна - жена небесного и птичьего божества Самрау, мать девушки по имени Айһылу. В легенде «Ай и Зухра» и в других преданиях Луна изображается как юноша, спасающий обиженную девушку.

🌖 С Луной у башкир связано множество верований и запретов. Например, сватовство, принятие невестки, первое острижение ребёнка, подстригание ногтей совершали в начале месяца. Увидев новый месяц, желали здоровья и благополучия себе, детям и скоту.

🌖 В башкирских поверьях Луна также помогает избавиться от разных болезней. При бородавках обращались так: «Луна, где твоя игрушка, вот моя игрушка», - показывая бородавку луне, и верили, что она исчезнет.

🌖 Детям и молодёжи говорили: «Не смотри на полную луну, с ума сойдёшь», - запрещая это. В надежде на защиту и покровительство Луны детям давали имена с элементом «ай» - Айбулат, Айнур, Айһылу и др.

🌖 Слово «ай» в башкирском языке встречается во многих выражениях: «тыуған ай» (новый месяц), «ай башы» (начало месяца), «ай битен йыуа» (моет лицо луной), «ай күрҙе» (увидел месяц), «ҡояш алды» (перед восходом солнца), «ай ҡолаҡланыу» (луна с «ушами» - знак перемены погоды), «ай тотолоу» (затмение луны), «ай ҡалҡыу» (восход луны), «ай алған» (как луна взяла).

🌖 Из приведённых выражений видно, что для башкир Луна - одушевлённое, святое существо. Она «рождается», «видит», «восходит», «затмевается», «берёт», «улыбается». У Луны, как у человека, есть «голова», «глаза», «уши»