انجمن سیستم‌های سطوح آبگیر باران ایران

✍ مسئله آب و پایداری ذخائر آبی

نوشتار: دکتر سید احمد خاتون‌آبادی

مسئله آب و پایداری ذخائر آبی به عوامل زیر وابسته است:
۱- آبخیزداری در حدی که تعادل اکولوژیک را بر هم نزند مفید است. بسیاری اوقات پروژه‌های آبخیزداری با تخریب مراتع و تبدیل آن به باغستان نه تنها مانع جریان آب در مسیر رودخانه‌ها در پایین‌دست می‌شود بلکه موجب نیاز به آب بیش‌تر جهت آبیاری و پمپاژ و انتقال آب به‌ ارتفاعات می‌گردد و مراتع طبیعی به مالکیت فردی درمی‌آید.
طرح‌های آبخیزداری اجرا‌شده در سرشاخه‌های زاینده‌رود، مغایر ماده ۴۵ و تبصره ۳ و ۴ ماده ۲ قانون توزیع عادلانه آب است.
۲- آبخوان‌داری از طریق پخش سیلاب سفره‌های آب زیرزمینی را تغذیه و تقویت می‌کند. از موانع و یا عوامل بازدارنده پخش سیلاب در دشت‌های مستعد، سدسازی‌های غیرضروری است.
از نظر «امکان‌سنجی» ممکن است یک منطقه با وجود شرایط جغرافیائی خاص و وجود دره‌ای ژرف، مستعد احداث سد باشد لیکن از جنبه «نیازسنجی» به هیچ‌ وجه توجیهی برای احداث سد وجود نداشته باشد. سدسازی مانع حرکت طبیعی آب از سرچشمه تا پایاب گردیده و دشت‌ها را خشک و بی‌جان می‌سازد.
۳- با ایجاد سدهای غیرضروری و افزایش مصرف آب‌های سطحی رودخانه‌ها به‌منظور مصارف جدید، فشار بر منابع آب زیرزمینی و بهره‌برداری از آن‌ها بیش‌تر شده، بیلان منفی آب در آن حوضه آبریز و بحران‌های گوناگون خشکسالی، زیست محیطی و اجتماعی نتیجه آشکار این دخالت نادرست در زیست‌بوم طبیعی می‌باشد.
۴- محدود کردن بهره‌برداری از آب‌های زیرزمینی و نیز حفر چاه عمیق زمانی میسر است که آب سطحی از طریق سیلاب و جریان طبیعی رودخانه‌ها در دسترس کشاورزان باشد.
۵- آبیاری قطره‌ای در کشاورزی، مزایا و معایبی دارد. هرچند مصرف آب در آبیاری، به میزان قابل توجهی کاهش می‌یابد، لیکن مساحت بیش‌تری از زمین‌های زراعی با آب مازاد و ذخیره شده، زیر کشت می‌رود و خاک از نفوذ آب در لایه‌های زیرین خود که در روش آبیاری غرقابی میسر است، محروم می‌گردد و سطح آب زیرزمینی باز پائین‌تر می‌رود. نمودار بارز آن در «آیداهو» در ایالات متحده آمریکا می‌باشد.
۶- آب شرب در سیستم آب‌رسانی شهری هر پانزده سال نیازمند ترمیم است و در غیر این‌صورت بر اساس مطالعات گوناگون، اتلاف یا هدر رفت آب از شبکه توزیع از ۱۵ درصد هم بالاتر خواهد رفت.
۷- توجه مصرف‌کنندگان و نیز سیاست‌گذاران بخش آب، به آب مجازی یا آب پنهان که صرف تولید هر محصول و فرآورده گردیده، می‌تواند کمک شایانی به مناطق خشک نماید و با تغییر روند صادرات/واردات محصولات گوناگون، یک منطقه خشک را می‌توان نجات داد. به‌عنوان مثال برای تولید هر کیلو هندوانه به فراخور شرایط اقلیمی، به‌طور متوسط ۱۵۰ لیتر آب مصرف می‌شود. در این شرایط صادرات آب از صادرات خود هندوانه مقرون به‌صرفه‌تر خواهد بود. اگر در ویتنام با جزر و مد رودخانه‌ها شالیزارها آبیاری می‌شوند و یا در فیلیپین با آب باران، بهتر است برنج از این مناطق به مناطق کم آب وارد شود و کشت آن در این مناطق محدود گردد.
۸- بارگزاری اقتصادی و تولیدی در هر منطقه بایستی به فراخور ظرفیت تحمل زیست‌محیطی (environmental carrying capacity) همان منطقه باشد. تولید فولاد و سیمان و کاشی و سرامیک در اکوسیستم‌های شکننده اشتباهی آشکار است و کاربری‌های خدماتی و گردشگری از مزیت نسبی بیش‌تری بر خوردار می‌باشند.
۹- توجه به سه نوع آب و ایجاد تعادل در مصرف بهینه آن‌ها موجب افزایش راندمان آب مصرفی در بخش‌های گوناگون خواهد شد. آب سبز شامل آب باران و برف، آب آبی شامل آب رودخانه‌ها و دریاچه‌ها و نیز آب‌های زیر زمینی و سرانجام، آب خاکستری مربوط به آب بازیافتی می‌شود.
۱۰- پیش از آن که برنامه توسعه برای هر منطقه طراحی و در نظر گرفته شود، بایستی به منابع آب‌های سبز و آبی و ظرفیت بازیافت آب خاکستری و نیز تاب‌ آب‌آوری زیست بومی و آستانه تحمل جمعیتی آن منطقه توجه لازم و دقیق صورت پذیرد. به ویژه برای ایجاد تعادل در استفاده منطقی و متعادل از سه نوع آب، یک پارچگی و پیوستگی حوضه آبریز رودخانه‌ها از سر آب تا پای آب، الزامی است. در غیر این‌صورت بحران‌های آب و محیط زیست و نابسامانی‌های اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی خود نمائی خواهند کرد.
#_احمد_خاتون_آبادی
#بحران #آب #محیط_زیست
آذر ماه ۱۴۰۰
🌧💧☔️🌧💧☔️🌧💧☔️

╭━⊰❀☔️🌍🌧❀⊱━╮
@ircsa2023
╰━⊰❀☔️🌍🌧❀⊱━╯

👍1

110 viewsedited 15:29