Праблема беларусаў, памылка амерыканцаў і беларушчына ў Кітаі

У новым выпуску «Няпростай гісторыі» з гісторыкам Яўгенам Красуліным абмяркоўваецца шэраг пытанняў. Чаму Беларусь цікавая ўсяму свету, але свет не цікавы Беларусі? Як беларусаў вывучаюць у Афрыцы, а ў Кітаі нават стварылі даследчы цэнтр.

Чаму важна, каб беларускія даследчыкі вывучалі егіпецкія піраміды, плямёны Мая ці старажытны Кітай. Як нашы валуны могуць быць звязаныя з Лацінскай Амерыкай?

Дагледзьце гэту размову да канца і вы даведаецеся, што аперацыю па ліквідацыі Льва Троцкага ў Мексіцы распрацоўвалі палітычныя забойцы з Беларусі, а пасля яны ж заснавалі цэлую навуку.
https://youtu.be/HbDyQRDFjd4

Усталяваны антырэкорд: сітуацыя з патэнтамі на вынаходніцтвы ў Беларусі ў 2024-м

Летась у Нацыянальны цэнтр інтэлектуальнай уласнасці паступіла 303 заяўкі на выдачу патэнтаў на вынаходніцтвы (на графіку). Гэта рэкордна нізкая колькасць з прыведзенай статыстыкі з 2014 года і, вельмі верагодна, за ўсе часы незалежнасці Беларусі (вядома, што за перыяд з 1993 - 2024 гг. паступіла 35 397 заявак на выдачу патэнтаў на вынаходніцтвы).

З іншага боку, летась прынята 308 рашэнняў аб выдачы патэнта, гэта больш чым у 2023-м (225).

З гадавой справаздачы Нацыянальнага цэнтра інтэлектуальнай уласнасці, на якую першым звярнула ўвагу выданне "Беларусы і рынак", таксама вынікае, што больш за ўсё вынаходстваў, якія прэтэндуюць на патэнт, аказалася ў галінах хіміі (22% заявак), тэхналагічных працэсаў (21%), фізікі (19,5%) і задавальнення жыццёвых запатрабаванняў чалавека (19%).

Як працягнуць навучанне і навуковую дзейнасць у ЕС, ЗША, Вялікабрытаніі і іншых краінах – магчымасці для беларусаў

На новай старонцы сайта праграмы EU4Belarus-SALT сабраныя праграмы, якія могуць у гэтым дапамагчы:
– стыпендыя Master Studies for All Academic Disciplines | DAAD для магістрантаў у адной з ВНУ Германіі;
– стыпендыя Holland Scholarship для атрымання ступені бакалаўра ці магістра ў ВНУ Нідэрландаў;
– стыпендыя для навуковых даследаванняў у Польшчы, звязаных з гісторыяй, палітычнай сітуацыяй, культурай і спадчынай Цэнтральнай і Усходняй Еўропы;
– праграма John Smith Trust для лідараў у выгнанні (з тыднёвай вочнай сесіяй у Вялікабрытаніі);
– і шмат іншых.

Пра ўсе падрабязнасці можна даведацца з апісання праграм на сайце. Але калі ў вас застануцца пытанні, то Цэнтр дапамогі SALT заўсёды гатовы памагчы з адказамі: распавесці аб працэсе падачы заявак і тэрмінах, дапамагчы разабрацца ў нюансах, звязаных з паступленнем, або знайсці праграму, якая падыходзіць менавіта вам.

Выйшла кніга «Анталогія прыгажосці. Традыцыйны беларускі касцюм»

Багата ілюстраванае выданне падрыхтавана выдавецтвам «Беларусь» сумесна з Нацыянальным мастацкім музеем на аснове вялікага выставачнага праекта «Анталогія прыгажосці. Традыцыйны беларускі касцюм». Партнёр праекта – Цэнтр даследаванняў беларускай культуры, мовы і літаратуры НАН.

Кніга знаёміць чытачоў з асаблівасцямі традыцыйнага беларускага касцюма канца ХІХ - сярэдзіны ХХ ст., яго ўнікальнымі рэгіянальнымі і лакальнымі варыянтамі з шасці этнаграфічных рэгіёнаў Беларусі: Заходняе і Усходняе Палессе, Падзвінне, Падняпроўе, Панямонне, Цэнтральная Беларусь.

Мовы – беларуская, англійская, руская, 207 старонак.
Здымак кнігі – з Instagram-старонкі @ akademkniga.minsk.

Забытыя заходнебеларускія паэты. Частка 1

Іх імёны ў нумарах часопіса «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук» за мінулы год пералічвае Мікалай Мікуліч. Паэзію Заходняй Беларусі 1921 - 1939 гг. літаратуразнаўца лічыць «унікальнай з’явай на літаратурнай карце Еўропы ХХ стагоддзя», бо яна з’яўлялася часткай адначасова агульнабеларускага і польскага грамадска-культурнага асяроддзя, знаходзілася пад моцным уплывам, з аднаго боку, савецкай, а з другога – еўрапейскіх літаратур і культур.

Традыцыйная для беларускай літаратуры парадыгма рэалістычнага, лірыка-апавядальнага адлюстравання рэчаіснасці спалучалася ў ёй з наватарскім дыскурсам – асаблівасцямі духоўна-ірацыянальнага пазнання жыцця. Пра ўсё гэта магла толькі марыць тагачасная беларуская савецкая паэзія, піша Мікуліч. Імёны якіх, на яго погляд, «забытых» заходнебеларускіх паэтаў пералічваюцца?

Петрусь Граніт (1909 - 1980). На здымку. Сябра КПЗБ, у вайну – сувязны партызанскай брыгады.

Працяг ніжэй

Забытыя заходнебеларускія паэты. Частка 2
Пачатак вышэй

Юльян Сергіевіч (1909 - 1976). На здымку. У 1939 г. мабілізаваны ў польскае войска, трапіў у нямецкі палон, знаходзіўся ў фашысцкіх канцлагерах.

Кастусь Рагойша (1921 - 1964). Улады прымушалі яго перайсці ў творчасці на польскую мову, пагражалі высылкай сям’і ўглыб Польшчы. У 1948-м асуджаны за «антысавецкую агітацыю», вызвалены з лагераў у 1954-м.

Пятро Сакол (1905 - 1985). Працаваў ў Латвіі, пасля вайны два гады праходзіў «фільтрацыю» ў лагеры ў Хабараўскім краі.

Ганна Новік (1914 - 1997). За спробу нелегальна перайсці на чале групы камсамольцаў польска-савецкую мяжу ў 1936-м была асуджана на 2 гады і 8 месяцаў. У вайну – удзельніца партызанскага руху.

Анатоль Бярозка (1915 - 2008). У 1939-м выдаваў рукапісны сатырычны часопіс «З-за плоту», дзе апублікаваў сваю «Оду да Сталіна». Падчас вайны працаваў лекарам, у 1944-м быў кінуты ў нямецкі канцлагер. Пераехаў у ЗША, дапамагаў у лячэнні там беларускіх дзяцей, пацярпелых ад Чарнобыльскай катастрофы.

Навукоўцы знайшлі дзікарослыя расліны, якія лічыліся зніклымі ў Беларусі

Пра гэта распавёў на прэс-канферэнцыі намеснік дырэктара па навуковай рабоце Інстытута эксперыментальнай батанікі НАН Руслан Цвірко. Маюцца на ўвазе сіт стыгійскі і крынічнік неспраўдны ці ілжывы (на здымку).

Сіт стыгійскі (Juncus stygius) палічылі зніклым у Беларусі 20 гадоў таму. Гэта шматгадовая травяністая расліна, якая расце ў балоцістых месцах. Асноўныя пагрозы для віду – глабальнае пацяпленне і меліярацыя.

Крынічнік несапраўдны (Veronica spuria) — шматгадовая травяністая расліна, якая расце пераважна на сухіх лугах, узлесках, схілах, часта сустракаецца на пясчаных глебах. Яна любіць добра асветленыя месцы, не патрабуе багатай глебы, даволі засухаўстойлівая.

Нагадаем, што месяц таму іншы супрацоўнік Інстытута эксперыментальнай батанікі паведаміў пра «катастрафічную сітуацыю» на поўдні Беларусі з-за азіяцкага матылька.

Раскопкі ў Заслаўі: шукаюць уязную браму і падземны ход

Напачатку чэрвеня пачаліся палявыя работы на тэрыторыі Заслаўскага замка (гісторыка-культурная каштоўнасць «Гарадзішча Вал»). Археолагі з Інстытута гісторыі НАН прыступілі да расчысткі праезду ў браму замка з мэтай яе далейшай кансервацыі і музеефікацыі.

Акрамя таго, як распавёў газеце «Прысталічча» археолаг Іван Спірын, спецыялісты плануюць паглыбіцца да «падземнага ходу», як назваў яго доктар гістарычных навук Георгій Штыхаў, які праводзіў тут раскопкі ў 1972 годзе. «Умоўна называем яго падземным ходам. Але гэта можа быць і дрэнажная студня, або збудаванне з падвойным прызначэннем. Мы расчысцім яго да ўзроўню падлогі, і хутчэй за ўсё, глыбей капаць не станем – хоць падмуркі, верагодна, залягаюць ніжэй», – распавёў археолаг Іван Спірын.

Гарадзішча ў Заслаўі ўяўляе сабой рэшткі старажытнага горада з абарончымі сценамі і валамі, які існаваў з IX па XIII стст. На яго месцы затым узнік Заслаўскі замак – помнік абарончага дойлідства канца XVI-XVII стст.

Беларускі навуковец датаваў знаходкі ў Албаніі 5 тысячагоддзем да н.э.

У часопісе Dendrochronologia выйшла публікацыя групы навукоўцаў, сярод якіх Максім Ярмохін з Беларусі. Пры археалагічных даследаваннях у 2021 - 2023 гг. на ўчастку Лін 3 на заходнім беразе Ахрыдскага возера (Албанія) знайшлі 706 узораў драўніны (хвоя склала 60%). На здымку – падводныя раскопкі на Ахрыдскім возеры, самым старажытным на Балканах.

Шляхам спалучэння радыёвугляроднага датавання і дэндрахраналогіі, па гадавых кольцах дрэў eдалося рэканструяваць развіццё трох палісадаў у 4404 - 4340 гг. да н.э. Упершыню вызначана часавая эвалюцыя такіх канструкцый на неалітычным паселішчы на Балканах. Патэнцыйны памер паселішча ацэньваецца ў 100 - 150 м у дыяметры, яно мела пераважна абарончую функцыю.

Нагадаем, што цяпер Максім Ярмохін працуе ў Інстытуце археалагічных навук Бернскага ўніверсітэта (Швейцарыя). Раней ён распрацаваў першую тысячагадовую кальцавую храналогію хвоі ў Беларусі, што дазволіць датаваць драўляныя пабудовы ў краіне.

Рэкамендуем канал cybulinka

Спадарства, раім вам беларускі канал cybulinka, аўтар якога публікуе цікавыя навіны й гісторыі з розных сфэраў навукі.

Напрыклад, адкуль бярэцца гук пляскату ў ладкі, чаму каты муркочуць па-вэрсыі генэтыкаў і шмат чаго іншага.
https://t.iss.one/cblnq

Чаму беларускія назвы населеных пунктаў на Падляшшы – унікальны факт у беларускай тапаніміцы

Пра гэта піша беларускі навуковец Вадзім Шклярык у свежым нумары чэшскага часопіса Acta onomastica. У 2011 годзе вясковая гміна Орля Бельскага павета Падляшскага ваяводства ўвяла дадатковыя ўказальнікі на беларускай мове (ілюстрацыя – здымак 2014 года Мікалая Грыцука).

Аднак аналіз навукоўца паказваў, што толькі 11 назваў населеных пунктаў адпавядаюць нормам беларускай літаратурнай мовы, а 15 характэрны для ўкраінскіх дыялектаў (Антоново, Toпчыкалы, Boлькa Выганоўска, Kpyглэ і інш.). Аднак гэта не перашкаджае прадстаўнікам беларускай нацыянальнай меншасці лічыць такія назвы сваімі.

Шклярык піша: магчыма, мясцовым уладам у Беларусі таксама варта больш лаяльна ставіцца да дыялектных асаблівасцей – і ў некаторых выпадках можна было б дазволіць выкарыстанне назваў населеных пунктаў у дыялектнай форме. Гэта стала б падтрымкай мясцовых разнавіднасцяў беларускай мовы і павысіла б прывабнасць рэгіёнаў для турыстаў.

Выйшла кніга «Шарашова і Пружанскі край»: рэгіянальны зборнік у новым фармаце

У кнізе «Шарашова і Пружанскі край: этнаграфічная, фальклорная, архітэктурная і мастацкая спадчына рэгіёна: даследаванні і матэрыялы» змешчаны артыкулы навукоўцаў і краязнаўцаў. 399-старонкавае выданне багата ілюстравана, вялікі акцэнт зроблены на публікацыю візуальных крыніц, у тым ліку малюнкаў і здымкаў. Навуковыя рэдактары – Сяргей Грунтоў і Вольга Папко.

Грунтоў піша ў Facebook: «Ад самага пачатку мне хацелася пасунуць звычайны рэгіянальны зборнік да новага фармату, дзе б тэксты не дамінавалі, а знаходзіліся ў гарманічных прапорцыях з выявамі і дзе можна было б надрукаваць не толькі пісьмовыя, але і візуальныя крыніцы. Так і атрымалася: унутры дзясяткі фотаздымкаў і малюнкаў, якія ніколі не публікаваліся – яны паходзяць з архіву ІМЭФ НАНБ, прыватных калекцый і сямейных збораў».

Сярод здымкаў – фатаграфіі зніклых драўляных храмаў у Лінова і Пружанах, абразы і літургічныя прадметы.

Беларускія падлеткі ўжываюць нашмат менш тытуню, чым польскія

Пра гэта гаворыцца ў публікацыі польскіх даследчыкаў у апошнім нумары Journal of Cancer Policy. Высновы зробленыя па выніках Глабальнага апытання па ўжыванні тытуню сярод падлеткаў 13-15 год (GYTS), праведзенага ў 2021 - 2022 гадах. Яны сведчаць аб зніжэнні ўжывання традыцыйнага тытуню, але аб павелічэнні ўжывання альтэрнатыўных прадуктаў: электронных цыгарэт і сістэм награвання тытуню.

Распаўсюджанасць ужывання тытуню сярод польскіх падлеткаў (17,1%) ніжэйшая за ацэнкі з некаторых еўрапейскіх краін, у тым ліку з Чэхіі (21,5%) і Італіі (20,5%), але значна вышэйшая, чым у Беларусі (8,4%). Высокі ўзровень ужывання электронных цыгарэт сярод польскіх падлеткаў, асабліва сярод дзяўчат (23,4% дзяўчат у параўнанні з 21,2% хлопцаў), адпавядае агульным тэндэнцыям. У Беларусі электронныя цыгарэты ўжываюць 15,1% падлеткаў (15,5% дзяўчат і 14,7% хлопцаў).

Дасягненне першай у Еўропе генерацыі, якая не ўжывае тытунь, адкладаецца, пішуць даследчыкі.

Доўгачаканае відэа з'явілася на нашым ютуб-канале Minsk Museum - гэта запіс лекцыі Паўла Растоўцава «Мінскае замчышча на фотаздымках і малюнках». Павел Растоўцаў быў адным з удзельнікаў прысвечанага замчышчу лекторыя, які прайшоў ў Мінскай гарадской ратушы 12 красавіка.

Краязнавец дзеліцца вынікамі сваіх даследаванняў, зробленых на падставе вывучэння малюнкаў, фатаграфій, аэрафотаздымкаў, картаграфічных матэрыялаў, пісьмовых крыніц. Вы даведаецеся, як змяняліся рэльеф і забудова Мінскага замчышча з XVIII стагоддзя, да якога тычыцца першая выява, да археалагічных даследаванняў і разбурэння помніка ў сярэдзіне ХХ стагоддзя. Раім паглядзець кожнаму, хто цікавіцца гарадской гісторыяй: лектар карыстуецца рэдкімі матэрыяламі.

https://youtu.be/j4aZRem1UPw

Што стаіць за малазразумелым фрагментам у лісце Яна Баршчэўскага ад 10 верасня 1843 года?

Пра гэта піша Дзмітрый Вінаходаў у адным з леташніх нумароў «Весніка Полацкага дзяржуніверсітэта». У лісце да Юліі Корсак, дачкі невельскага землеўладальніка, ад 10 (22) верасня 1843 г. Ян Баршчэўскі заўважае: «Выязджаў з Невеля ў Полацк 1 жніўня... Даручэнне п. Гліцэрыі выканаў асабіста, пабываў у Спасе, перадаў ліст, паўгадзіны гаварыў з імі пра іх сумны лёс і, пажадаўшы трымацца да канца, вярнуўся ў Полацк».

Гаворка ішла пра наведванне Спаса-Еўфрасіннеўскага манастыра, дзе тры манахіні-базыліянкі пасля забароны ўніяцтва адмовіліся пераходзіць у праваслаўе. Пані Гліцэрыя — верагодна, цётка Юліі Корсак. Яна перадала вестку пра прызначэнне новай ігуменні.

Канфесійнае супрацьстаянне на беларускіх землях працягвала ўплываць на Яна Баршчэўскага, і няшчасці духоўна блізкіх землякоў ён успрымаў вельмі асабіста. Зборнік апавяданняў «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» пачаў выходзіць праз год.

З-за змянення клімату хмызняк, які паразітуе на дубе, распаўсюдзіцца і на Беларусь

Пра гэта пішуць польскія навукоўцы з Прыродазнаўчага ўніверсітэта ў Познані ў часопісе Scientific Reports. Хмызняк Loranthus europaeus (на здымку), які паразітуе на дубе, цяпер расце ў Цэнтральнай Азіі, Турцыі, Крыме і ў Паўднёва-Заходняй Еўропе. З дапамогай мадэлявання даследнікі ацанілі ўплыў прагназаванага змянення клімату на 2041 - 2060 і 2061 - 2080 гады.

Вынікі паказалі, што арэал Loranthus europaeus патэнцыйна можа пашырыцца на Германію, Польшчу і Беларусь – са скарачэннем у Грэцыі і Турцыі. Гэта будзе мець значныя наступствы для мясцовых экасістэм і эканомікі. Перадусім для лясной гаспадаркі.

Хмызняк-паразіт можа выклікаць адміранне дрэў-гаспадароў, што прыводзіць да значных эканамічных страт. Адміранне дрэў-гаспадароў не толькі зніжае ўраджайнасць драўніны, але і ўплывае на біяразнастайнасць і здароўе лясоў. Неабходна распрацоўка эфектыўных стратэгій для змякчэння ўздзеяння Loranthus europaeus.

Ад 1870-х. Гісторыя даследавання помнікаў кудлаеўскай культуры на тэрыторыі Беларусі

У апошнім нумары часопіса «Весці НАН» Аляксандр Вашанаў вылучыў чатыры этапы ў вывучэнні кудлаеўскай культуры (8-6 тыс. да н.э.).

Першы этап – ад 1870-х да сяр. 1920-х гг. Першыя абследаванні помнікаў (З. Глогер, Е. Р. Раманаў, М. Ф. Беляшэўскі). Большасць матэрыялаў не была ўведзена ў навуковы ўжытак.

Другі этап – ад сяр. 1920-х да пач. 1960-х гг. Суцэльнае абследаванне басейна р. Сож, працы ў басейне р. Днепр і вярхоўях р. Прыпяць (на здымку 1928г – К. М. Палікарповіч (крайні злева), А. Д. Каваленя і А. М. Ляўданскі (стаяць) і інш.).

Трэці этап – ад пач. 1960-х да сяр. 1990-х гг. Пераасэнсаванне калекцый, назапашаных у перадваенны час, мэтанакіраваны пошук мезалітычных стаянак. У склад старажытнасцей уключаны Кажан-Гарадок, Беласарока, Рэчыца 2, Азярное 1.

Чацвёрты этап – з другой пал. 1990-х гг. і па сёння. Адкрыццё новых помнікаў з прадстаўнічымі калекцыямі (Куль 1, Пышкі 3, Старыя Войкавічы 5, Кастрычніцкі і інш.).

Беларуская мова і ідэнтычнасць у паўднёва-ўсходняй Літве на пачатку XXI стагоддзя

Супрацоўніца Інстытута літоўскай мовы Ніёле Туомене апублікавала ў апошнім нумары часопіса Taikomoji kalbotyra даследаванне, заснаванае на эмпірычных дадзеных, сабраных у 2012 - 2013 гадах у Шальчынінкайскім раёне (на здымку – райцэнтр). Значная група людзей у рэгіёне называе сябе «тутэйшымі».

Але калі большасць пажылых вяскоўцаў размаўляе на беларускім дыялекце po prostu, то сярэдняе пакаленне камунікуе ў асноўным на рускай і польскай мовах, а маладое – у асноўным на польскай, рускай і літоўскай мовах. Ідэнтычнасць розных пакаленняў пастаянна змяняецца, хоць павольна і нязначна.

Рэгіянальная/лакальная ідэнтычнасць паступова размываецца, а іншыя формы ідэнтыфікацыі ўмацоўваюцца, у першую чаргу этнічная (больш характэрная для сярэдняга пакалення) і грамадзянская (больш характэрная для маладога пакалення). Працэсы змены ідэнтычнасці ў Шальчынінкайскім раёне яшчэ не завершаны, піша Ніёле Туомене.

Выйшла кніга «Водная прастора ў беларускім фальклоры»

Аўтар выдання – Ягор Ненадавец з Інстытута мастацтвазнаўства, этнаграфіі і фальклору імя Кандрата Крапівы. На багатым фактычным матэрыяле, сабраным падчас фальклорна-этнаграфічных экспедыцый, на 256 старонках кнігі падаецца комплекснае ўяўленне пра значэнне вады ў будзённым жыцці беларускага народа.

Асвятляюцца асаблівасці значэння калодзежа ў практычным жыцці беларусаў, а таксама захаванне гэтага своеасаблівага помніка народнай культуры ў памяці нашых продкаў.

Упершыню ў кнізе вылучаны і прааналізаваны сімвалы воднай прасторы, разгледжана іх роля пры ўтварэнні Светабудовы, захаванасць згаданай тэматыкі ў беларускіх фальклорных творах.