«Кожнае значнае каляндарнае свята было ў беларусаў не проста адпачынкам»

У 2024 годзе выйшла кніга вядомага беларускага этнолага Таццяны Кухаронак «Святочны час. Народныя звычаі і павер’і ў аповедах беларусаў». Прадстаўлены ў першую чаргу аповеды вясковых жыхароў, запісаныя ў апошнія 10 - 20 гадоў, іх успаміны, уражанні, звязаныя са святамі народнага календара. Кніга багата ілюстравана фотаздымкамі.

У свежым нумары часопіса «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук» этнолаг Тадэвуш Навагродскі адзначае: «Аўтару ўдалося пераканаўча паказаць, што ў народным укладзе жыцця беларусаў, як і многіх іншых народаў, кожнае значнае каляндарнае свята было не проста адпачынкам ад працоўных будняў, але падводзіла вынік пэўнага перыяду і адна часова было падрыхтоўкай на будучае.

Рэцэнзуемая кніга… дапаможа наблізіцца да адчування той шчырай і сапраўднай радасці, што перажывалі дзеці, моладзь, дарослыя ў перадсвяточныя і святочныя дні, зразумець, як адбывалася перажыванне сакральнага».

Як праваслаўныя святары выжывалі ў БССР у 1930-х

Пра гэта піша Віктар Кулічэнка ў часопісе «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук» (том 69). У перыяд паміж 1934 і 1937 гг. святары чаргавалі перыяды адсідкі і знаходжання на волі і маглі выконваць сакраменты-таінствы – нелегальныя хрышчэнні, адпяванні, шлюбы. Гэта былі незаконныя заробкі, цэрквы былі зачыненыя (на здымку – Вазнясенскі сабор у Оршы).

Спыненне сакраментаў было немагчыма нават пры поўнай ізаляцыі ўсяго духавенства: іх пачалі ажыццяўлялі асобы, якія не мелі на гэта права. НКУС БССР у студзені 1937 г. налічвала каля 100 дзейных і не маючых прыходу святароў. Яшчэ было каля 300, якія знялі сан. У чэрвені 1938 г. на ўліку ў НКУС знаходзілася 15 «папоў», з іх 13 знялі сан, каля 400 было расстраляна або асуджана.

Пасля 17 верасня 1939 г., калі адбылося ўз'яднанне заходніх і ўсходніх беларускіх земляў, змагацца трэба было з новымі тысячамі клірыкаў і мільёнамі вернікаў. Абмежаваць у новых умовах эканамічны складнік рэлігійнай дзейнасці было немагчыма.

Топ-5 геалагічных загадак нетраў Беларусі

Пра іх у часопісе «Наука и инновации» піша Яраслаў Грыбік з Інстытута прыродакарыстання.

1. Лагойскі кратар. Верагодна, ён утварыўся каля 40 млн гадоў таму ў выніку ўдару астэроіда дыяметрам каля 700 м. Лагойшчына была ўзбярэжжам акіяна, усё ў радыусе тысяч кіламетраў было знішчана.

2. Жлобінскае алмазнае поле. У 8 дыятрэмах выявілі 18 мікраалмазаў памерам да 0,3 мм.

3. Наяўнасць у нетрах ртуці. У 1973-м жыхарка в. Барчанкі Веткаўскага р-на заявіла пра з'яўленне ў доме ртуці. Верагодна, гэта звязана з размяшчэннем вёскі над тэктанічным разломам.

4. Прыродны газ у студні. У 1980-х у Касцюкоўцы ля Гомеля пры стварэнні вадзяной свідравіны стаў выдзяляцца газ. Потым гаспадар калонкі скардзіўся на смакавыя якасці вады і калонку ліквідавалі.

5. «Цёплыя студні». У 2007-м у вёсцы Зацітава Слабада Пухавіцкага р-на ў студні вада раптам стала гарачай, праз некалькі дзён яна астыла.

Яраслаў Грыбік канстатуе: не ўся інфармацыя пра нетры Беларусі дэталёва вывучана.

Выйшаў зборнік матэрыялаў канферэнцыі, з якой пачалася гісторыя Інстытута беларускае мовы

У выданні змяшчаюцца матэрыялы канферэнцыі «Беларуская мова і мовазнаўства: стан, выклікі, практычныя захады», якая адбылася ў Беластоку 28-29 чэрвеня 2024 года і якая заклала падмурак незалежнага таварыства беларусістаў «Інстытут беларускае мовы». Pdf-версію можна пагартаць ужо цяпер.

Некалькі прыкладаў матэрыялаў са зборніка.
Лілея Плыгаўка. Выкладанне беларускай мовы дзецям і дарослым у кантэксце агульнаадукацыйнай парадыгмы.
Святлана Лясовіч. Абагульненне досведу беларускіх даследчыкаў у галіне корпуснай лінгвістыкі.
Кацярына Сакалоўская. Сучасная беларуская мова ў сферы IT.

Дарэчы, рэкамендуем падпісацца на канал Інстытута беларускае мовы.

Сумная статыстыка: якой была смяротнасць жыхароў Беларусі другой паловы XIX ст.

Вольга Емяльянчык апублікавала ў «Весніку Полацкага дзяржуніверсітэта» высновы пасля аналізу Памятных кніжках за 1858 - 1864 гг. (выдаваліся губернскімі статыстычнымі камітэтамі). Пра што кажуць даныя пра смяротнасць праваслаўнага насельніцтва Магілёўскай, Мінскай, Гродзенскай губерняў?

Працэнт немаўлят, якія памерлі да 1 года, знаходзіўся ў межах 21,7–25,2%. Доля памерлых была вышэйшая ў вёсках – з шырокім распаўсюджаннем інфекцый пры адсутнасці кваліфікаванай меддапамогі. Пры гэтым даныя пра смяротнасць немаўлят у вёсках няпоўныя: пік смерцяў прыходзіўся на першы месяц жыцця, прагматыка вымагала не спяшацца з хрышчэннем – працэдура патрабавала ад сям’і значных выдаткаў. Таму частка дзяцей не трапляла ў царкоўныя метрыкі.

Сярод дарослых у вёсках назіралася павышэнне колькасці памерлых жанчын рэпрадуктыўнага ўзросту ў параўнанні з мужчынамі. У гарадах смяротнасць працаздольных мужчын значна перавышала жаночую смяротнасць.

Ці ведаеце вы пра канал «Царства Прыроды»?

Вышэй публікацыя з яго. «Царства Прыроды» – гэта беларускамоўны канал пра жывёлы, расьліны, прыродныя зьявы, а таксама жывыя здымкі й цікавыя допісы. Калі вы аматар прыроды й біялёгіі — вам сюды.

Змяніўся старшыня Акадэміі навук

22 мая старшынёй прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі быў прызначаны 52-гадовы Уладзімір Каранік.

З навукай яго звязвае праца ў РНПЦ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава (у 1996 - 2011 г.г. – лекар, навуковы супрацоўнік, загадчык). Затым Каранік працаваў галоўным урачом Мінскага гарадскога клінічнага анкадыспансера, міністрам аховы здароўя, старшынёй Гродзенскага аблвыканкама, віцэ-прэм’ерам.

72-гадовы Уладзімір Гусакоў займаў пасаду кіраўніка Нацыянальнай акадэміі навук 13 год. Даўжэй працаваў толькі Мікалай Барысевіч – у часы БССР (1969 – 1987 гг.).

Пылок беларускіх бяроз прымушае пакутаваць жыхароў Ісландыі

Пра гэта сярод іншага гаворыцца ў даследаванні групы польскіх і ісландскіх навукоўцаў, апублікаваным у свежым нумары часопіса Agricultural and Forest Meteorology. Іх вынікі паказваюць, што перанос пылку бярозы (моцнага алергена) на вялікія адлегласці з Усходняй Еўропы ўносіць значны ўклад у пылковую нагрузку Ісландыі. Прычым пылок часта паступае туды перадсезонна і часам дасягае канцэнтрацый, якія перавышаюць клінічныя парогі.

Цэнтр распаўсюджання бярозы ў Еўропе знаходзіцца ў Беларусі, заходняй Расіі, Латвіі, Эстоніі і скандынаўскіх краінах (на карце). Адтуль пры спрыяльных умовах перанос алергена адбываецца на вышыні 1000 і 1500 м над узроўнем мора.

У выпадку пылку, зарэгістраванага ў Ісландыі напярэдадні мясцовага сезону цвіцення бярозы, асноўную крыніцу для Рэйк'явіка складалі Польшча, Беларусь і Літва, адзначаюць навукоўцы.

Выйшла кніга «Помнікі свідэрскай культуры фінальнага палеаліту на тэрыторыі Беларусі»

Манаграфія Алены Калечыц і Аляксандра Коласава абагульняе звесткі аб помніках свідэрскай культуры фінальнага палеаліту (IX - VIII тыс. да н.э.), зафіксаваных на тэрыторыі Беларусі ў выніку шматгадовых археалагічных даследаванняў.

Свідэрская ккультура прадстаўлена стаянкамі тундравых паляўнічых на паўночнага аленя, якія выкарыстоўвалі стрэлы з крэмневымі наканечнікамі. Асноўная частка помнікаў сканцэнтравана ў трох рэгіёнах краіны – Прыпяцкім Палессі, Панямонні і Верхнім Падняпроўі.

На падставе вывучэння калекцыйных матэрыялаў, архіўных дакументаў і літаратуры створаны каталогі помнікаў, карта і малюнкі інвентару. У выданні 254 старонак.

5 чэрвеня ў Варшаве адбудуцца дыскусіі ў межах III польска-беларускага экспертнага форума імя Рамана Скірмунта

Сярод іншага адбудзецца прэзентацыя-дыскусія з нагоды публікацыі кнігі Пятра Рудкоўскага і Пятра Ліхача «Аўтарытарызм пад пагрозай» і прэзентацыя даследавання «Няскончанае паўстанне. Падзеі 1863 - 1864 гг. у наратывах беларускіх медыя 2010 - 2024 гадоў» (Андрэй Казакевіч, Інстытут «Палітычная сфера»).

Удзел у дыскусіях таксама возьмуць Аляксандр Смалянчук, Васіль Герасімчык, Лукаш Адамскі і іншыя прадстаўнікі экспертнай супольнасці Польшчы і Беларусі.
5 чэрвеня, Варшава, ul. Foksal 11, пачатак а 16.00.

Форум імя Рамана Скірмунта праводзіцца раз на год, а таксама па меры неабходнасці пры з’яўленні важных тэм для абмеркавання. Яго місія – выпрацоўка рэкамендацый, па якіх кірунках могуць развівацца адносіны Польшчы з беларускім грамадствам.

Эвалюцыя ментальнай мадэлі «радзіма» ў перадачах беларускага тэлебачання 1956 – сяр. 1990­х гг.

У поле даследавання Алены Марозавай, апублікаваным у часопісе «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук», увайшлі 1604 сцэнарыі і відэазапісы перадач БТ, а таксама дакументальных стужак.

Напачатку канструявалася метафара «Савецкі Саюз (мэта) – Радзіма (крыніца)». Станоўчы змест праектаваўся на краіну СССР пры дапамозе слоў са значэннем роднасці, душэўнай блізкасці («Встретить съезд родной Коммунистической партии»). Затым адбыўся пераход ад вобраза глабальнага народа да (з сярэдзіны 1960-х гг.) геаграфічнага месца як арыенціра ў гістарычным працэсе. Паслабілася роля эпізодаў пазнавання «братоў», прэзентацыі савецкіх спецыялістаў як сусветна вядомых.

Лейтматыў зямнога шара быў выцеснены вобразам дома і культураспецыфічнымі вобразамі з беларускай літаратуры («Дрэва Вечнасці» Караткевіча) і фальклору («чалавек-бусел»). Аўтары перадачы «Крок» 1989 г. ужо крытыкавалі тых, хто выбірае радзіму па грамадзянскіх поглядах.

Конкурс міні-грантаў на правядзенне навуковых мерапрыемстваў (дэдлайн — 4 чэрвеня)

Scholars for Belarus by akno e.V. запрашае падаваць заяўкі на фінансавую падтрымку правядзення канферэнцый, семінараў, круглых сталоў, панэльных дыскусій, воркшопаў і іншых публічных мерапрыемстваў з удзелам беларускіх навукоўцаў.

Мэта конкурса – садзейнічаць уладкаванню сувязей і развіццю супрацоўніцтва паміж беларускімі даследчыкамі з розных краін эміграцыі і забяспечыць бачнасць даследаванняў па Беларусі ў еўрапейскай акадэмічнай прасторы.

Тэмы мерапрыемстваў не абмяжоўваюцца, яны павінны быць праведзены да 31 снежня 2025 года. Падача заяўкі не гарантуе атрыманне фінансавання. Памер падтрымкі для кожнага мерапрыемства вызначаецца індывідуальна ў адпаведнасці з пададзеным каштарысам.

Дэдлайн падачы заявак: 4 чэрвеня. Усе падрабязнасці глядзіце тут.

Як далучыцца да Асавецкай археалагічнай экспедыцыі-2025

Раскопкі археалагічнай экспедыцыі Інстытута гісторыі на тарфяніковым паселішчы перыяду неаліту - бронзавага веку «Асавец 2» адбудуцца з 28 ліпеня па 10 жніўня. Арганізатары запрашаюць далучыцца да яе зацікаўленых у археалогіі і гісторыі роднага краю. Дэталі на сайце asaviec.by, там жа запіс праз анкету.

Экспедыцыя даследуе адзін з найбольш унікальных комплексаў неаліту - бронзавага веку на тэрыторыі Ўсходняй Еўропы – Крывінскі тарфянік (мяжа Бешанковіцкага і Сенненскага раёнаў Віцебскай вобласці). Тут знаходзяцца 12 археалагічных помнікаў 4-га – 2-га тысячагоддзяў да н.э: у тым ліку «Асавец 2». Культурны слой паселішчаў утрымлівае не толькі керамічныя і крамянёвыя артэфакты, але і артэфакты з косткі, рогу, дрэва, кары, бурштыну.

Даследаванні помнікаў Крывінскага тарфяніка пачаліся ў 1934 годзе. З 1999 года да іх далучыўся археолаг Максім Чарняўскі, з гэтага ж часу вядзецца адлік валанцёрскай экспедыцыі «Асавец».

Як БССР і Польшча праводзілі абмены людзей у 1921 - 1939 гадах

Пра гэта піша Вольга Бароўская ў адным з мінулагодніх нумароў «Весніка Полацкага дзяржуніверсітэта». Польскі бок, перш за ўсё, цікавіўся выдачай ксяндзоў і разведчыкаў, савецкі – членаў КПП і дыверсантаў. У сакавіку 1923 г. падпісалі «Дагавор аб персанальным абмене паміж Польшчай, Расіяй (Беларуссю) і Украінай», які прадугледжваў абмен «340 на 340». З-за разнагалоссяў лічбы істотна змяняліся, але абмен закрануў сотні чалавек.

Затым быў працяг. У красавіку 1924-га Польшча атрымала 107 чалавек, савецкі бок – 33. Ноччу на 1 лютага 1925 г. на ст. Коласава адбыўся абмен «67 на 208». У студзені 1928-га – «9 на 31». У 1932-м прынялі два апошніх спіса абмену: у Польшчу прыехалі 18 ксяндзоў і сем’і палонных.

Ад практыкі не адмовіліся нават пасля інцыдэнта на ст. Коласава ў сакавіку 1925-га, калі адзін з ахоўцаў з польскага боку забіў членаў КПП Багінскага і Вечаркевіча і абмен не адбыўся. Варшава адмаўляла спланаваную акцыю, ахоўцу асудзілі.

Сучасная беларуская мова ў сферы IT: праблемы і цяжкасці

Пра іх Кацярына Сакалоўская піша ў зборніку «Беларуская мова і мовазнаўства: стан, выклікі, практычныя захады». Міжнародныя IT-кампаніі забяспечваюць пераклад сваіх прадуктаў на беларускую мову ў большай ці меншай ступені. Якія ж існуюць праблемы, якія цяжка вырашыць на ўзроўні кампаніі, без дапамогі акадэмічных інстытуцый?

1. Тэрміналогія. Розныя кампаніі перакладаюць тэрміны паасобку, існуе праблема іх уніфікацыі. Прыклад: database — база дадзеных (Microsoft), база даных (Google), база звестак (Тэрміналагічны слоўнік па вышэйшай матэматыцы для ВНУ).

2. Правапіс. У Законе аб арфаграфіі няма інфармацыі пра тое, што рабіць, калі у/ў стаіць пасля слоў на іншай мове (Google у/ў, Peugeot у/ў). Ёсць варыянты лагічнага вырашэння пытання, але такія рашэнні не павінны прымацца на ўзроўні адной кампаніі.

3. Фемінітывы. Не хапае абнаўлення правіл пра фемінітывы і ўнясення новых слоў у слоўнікі. Для многіх прафесій у слоўніках ёсць толькі мужчынская версія.