Беларусы палюбілі калгасы і праз іх захавалі свае традыцыі?! Нечаканае даследаванне вёсак Беларусі

У новым выпуску «Няпростай гісторыі» Андрэй Казакевіч размаўляе з прафесаркай Інстытута славістыкі Польскай акадэміі навук Ганнай Энгелькінг пра тое, чаму беларусы адначасова і любілі калгасы, і хацелі, каб дзеці ў іх не жылі, як гэтая гаспадарка стала нормай для Беларусі, але і «кулацтва» выклікала захапленне, у чым феномен гэтай з’явы і ці ёсць будучыня ў такіх гаспадарках.

Ганна Энгелькінг – аўтарка кнігі «Калгаснікі: Антрапалагічнае даследаванне ідэнтычнасці беларускай вёскі на мяжы XX і XXI стагоддзя».
https://youtu.be/CgyvYv_9dDk

Брытанскія навукоўцы адзначылі высокую рызыку лясных пажараў у Беларусі

Даследаванне з супастаўленнем 17 краін, якія прадстаўляюць 50% сусветнай вытворчасці драўніны, група навукоўцаў на чале з прадстаўнікамі Кембрыджскага ўніверсітэта апублікавала ў апошнім нумары часопіса Nature Communications. Была вывучана статыстыка лясных пажараў у перыяд з 2015 па 2022 год.

Навукоўцы выявілі, што Беларусь уваходзіць у топ краін, дзе рызыка пажараў на штучных пасадках нашмат вышэйшая, чым рызыка пажараў у натуральных лясах (на графіку). Навукоўцы тлумачаць гэта тым, што пасадкі маюць нізкую разнастайнасць, часта ўтрымліваючы адзін або два віды дрэў, якія да таго ж першапачаткова пасаджаныя ў шчыльных радах.

Акрамя таго, пасадкі ў краінах умеранага клімату часцей пакутуюць ад лясных пажараў, чым у трапічных. Верагодна, сказваецца шчыльная, аднастайная і цесна звязаная лясная структура насаджэнняў.

150 гадоў таму ўраджэнец Ашмяншчыны Зыгмунт Мінейка раскапаў у Грэцыі старажытны горад Дадон

Зыгмунт Мінейка нарадзіўся ў 1840 годзе ў маёнтку Балванішкі Ашмянскага павета ў шляхецкай сям’і. Прыняў актыўны ўдзел у паўстанні 1863 года, быў асуджаны да 12 гадоў катаргі ў Сібіры, але змог збегчы за мяжу. Працаваў у Асманскай імперыі інжынерам на будаўніцтве чыгунак, быў прызначаны галоўным інжынерам-тапографам у грэчаскія правінцыі Эпір і Фесалію.

У 1875 пачаў археалагічныя раскопкі, у выніку якіх знайшоў руіны старажытнага горада Дадон (Эпір, паўночна-заходняя частка Грэцыі). У 1878-м зрабіў сенсацыйнае археалагічнае адкрыццё, знайшоўшы там легендарны храм Зеўса.

Зыгмунт Мінейка ўдзельнічаў у падрыхтоўцы першых адроджаных Алімпійскіх гульняў у 1896 годзе, быў прызнаны ганаровым грамадзянінам Грэцыі, напісаў мемуары «З тайгі пад Акропаль». Наведаў радзіму ў 1911 і 1922 - 1923 гадах (Вільня, Балванішкі, Ашмяны, Гальшаны), памёр у 1925-м.

Арганізацыйны камітэт Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі абвяшчае збор індывідуальных заявак на ўдзел у XII Кангрэсе, які адбудзецца з 25 па 27 верасня 2025 года ў Берліне (Нямеччына). Галоўны акадэмічны партнёр — Humboldt-Universität zu Berlin (Універсітэт ім. Гумбальта ў Берліне).

У 2025 годзе праца Кангрэса будзе адбывацца па 12 даследчых накірунках, якія ўключаюць усе асноўныя сацыяльныя і гуманітарныя дысцыпліны: гісторыю, міжнародныя адносіны і паліталогію, сацыялогію, лінгвістыку, літаратуразнаўства і іншыя.

Каб прыняць удзел у Кангрэсе ў якасці выступоўцы, неабходна запоўніць анлайн-форму і прадставіць тэзісы памерам 2–4 тыс. знакаў. Дэдлайн — 16 чэрвеня 2025 года.

Асноўныя працоўныя мовы Кангрэса — беларуская і англійская; дадатковыя — нямецкая, польская, украінская, літоўская, руская. Працоўныя мовы асобных панэлей вызначаюцца іх каардынатарамі.

Для ўдзелу ў Кангрэсе дазваляецца запаўненне толькі адной заяўкі; выступаць з двума дакладамі не дазваляецца.

Збор заявак на ўдзел у Кангрэсе гасцей і журналістаў, а таксама на арганізацыю прэзентацый навуковых, культурных, выдавецкіх праектаў і г.д. будзе аб’яўлены пазней.

У брытанскім часопісе выйшаў артыкул пра прычыны «знішчэння карэнных народаў Беларусі і Латвіі»

У The Asian Journal of Law and Society (выдавецтва Cambridge University Press) выйшла даследаванне Марыі Казак і Elīna Rancāne з Універсітэта Краіны Баскаў пра гістарычныя працэсы, якія прывялі да знішчэння карэнных народаў Беларусі і Латвіі.

Напачатку разглядаюцца асаблівасці карэнных народаў тэрыторый Беларусі (дрыгавічы, радзімічы і крывічы) і Латвіі (куршы, земгалы, латгалы, селы). Затым – уплыў «гістарычных акупацый»: жыццё карэнных народаў у новых дзяржавах, рэлігійныя пераўтварэнні і г.д. У Расійскай імперыі палітыка русіфікацыі была разбуральнай, але не цалкам сістэматычнай. А вось у СССР пачалося поўнае сціранне ідэнтычнасці – з спробай стварэння «новага савецкага чалавека».

На сёння важнай часткай ідэнтычнасці беларусаў засталася мова (мадыфікаваная версія старажытнабеларускай мовы) і традыцыі паганства (такія святы, як Купалле, Масленіца, Радаўніца і Дзяды, актуальныя і сёння), пішуць даследчыцы.

«Кожнае значнае каляндарнае свята было ў беларусаў не проста адпачынкам»

У 2024 годзе выйшла кніга вядомага беларускага этнолага Таццяны Кухаронак «Святочны час. Народныя звычаі і павер’і ў аповедах беларусаў». Прадстаўлены ў першую чаргу аповеды вясковых жыхароў, запісаныя ў апошнія 10 - 20 гадоў, іх успаміны, уражанні, звязаныя са святамі народнага календара. Кніга багата ілюстравана фотаздымкамі.

У свежым нумары часопіса «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук» этнолаг Тадэвуш Навагродскі адзначае: «Аўтару ўдалося пераканаўча паказаць, што ў народным укладзе жыцця беларусаў, як і многіх іншых народаў, кожнае значнае каляндарнае свята было не проста адпачынкам ад працоўных будняў, але падводзіла вынік пэўнага перыяду і адна часова было падрыхтоўкай на будучае.

Рэцэнзуемая кніга… дапаможа наблізіцца да адчування той шчырай і сапраўднай радасці, што перажывалі дзеці, моладзь, дарослыя ў перадсвяточныя і святочныя дні, зразумець, як адбывалася перажыванне сакральнага».

Як праваслаўныя святары выжывалі ў БССР у 1930-х

Пра гэта піша Віктар Кулічэнка ў часопісе «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук» (том 69). У перыяд паміж 1934 і 1937 гг. святары чаргавалі перыяды адсідкі і знаходжання на волі і маглі выконваць сакраменты-таінствы – нелегальныя хрышчэнні, адпяванні, шлюбы. Гэта былі незаконныя заробкі, цэрквы былі зачыненыя (на здымку – Вазнясенскі сабор у Оршы).

Спыненне сакраментаў было немагчыма нават пры поўнай ізаляцыі ўсяго духавенства: іх пачалі ажыццяўлялі асобы, якія не мелі на гэта права. НКУС БССР у студзені 1937 г. налічвала каля 100 дзейных і не маючых прыходу святароў. Яшчэ было каля 300, якія знялі сан. У чэрвені 1938 г. на ўліку ў НКУС знаходзілася 15 «папоў», з іх 13 знялі сан, каля 400 было расстраляна або асуджана.

Пасля 17 верасня 1939 г., калі адбылося ўз'яднанне заходніх і ўсходніх беларускіх земляў, змагацца трэба было з новымі тысячамі клірыкаў і мільёнамі вернікаў. Абмежаваць у новых умовах эканамічны складнік рэлігійнай дзейнасці было немагчыма.

Топ-5 геалагічных загадак нетраў Беларусі

Пра іх у часопісе «Наука и инновации» піша Яраслаў Грыбік з Інстытута прыродакарыстання.

1. Лагойскі кратар. Верагодна, ён утварыўся каля 40 млн гадоў таму ў выніку ўдару астэроіда дыяметрам каля 700 м. Лагойшчына была ўзбярэжжам акіяна, усё ў радыусе тысяч кіламетраў было знішчана.

2. Жлобінскае алмазнае поле. У 8 дыятрэмах выявілі 18 мікраалмазаў памерам да 0,3 мм.

3. Наяўнасць у нетрах ртуці. У 1973-м жыхарка в. Барчанкі Веткаўскага р-на заявіла пра з'яўленне ў доме ртуці. Верагодна, гэта звязана з размяшчэннем вёскі над тэктанічным разломам.

4. Прыродны газ у студні. У 1980-х у Касцюкоўцы ля Гомеля пры стварэнні вадзяной свідравіны стаў выдзяляцца газ. Потым гаспадар калонкі скардзіўся на смакавыя якасці вады і калонку ліквідавалі.

5. «Цёплыя студні». У 2007-м у вёсцы Зацітава Слабада Пухавіцкага р-на ў студні вада раптам стала гарачай, праз некалькі дзён яна астыла.

Яраслаў Грыбік канстатуе: не ўся інфармацыя пра нетры Беларусі дэталёва вывучана.

Выйшаў зборнік матэрыялаў канферэнцыі, з якой пачалася гісторыя Інстытута беларускае мовы

У выданні змяшчаюцца матэрыялы канферэнцыі «Беларуская мова і мовазнаўства: стан, выклікі, практычныя захады», якая адбылася ў Беластоку 28-29 чэрвеня 2024 года і якая заклала падмурак незалежнага таварыства беларусістаў «Інстытут беларускае мовы». Pdf-версію можна пагартаць ужо цяпер.

Некалькі прыкладаў матэрыялаў са зборніка.
Лілея Плыгаўка. Выкладанне беларускай мовы дзецям і дарослым у кантэксце агульнаадукацыйнай парадыгмы.
Святлана Лясовіч. Абагульненне досведу беларускіх даследчыкаў у галіне корпуснай лінгвістыкі.
Кацярына Сакалоўская. Сучасная беларуская мова ў сферы IT.

Дарэчы, рэкамендуем падпісацца на канал Інстытута беларускае мовы.

Сумная статыстыка: якой была смяротнасць жыхароў Беларусі другой паловы XIX ст.

Вольга Емяльянчык апублікавала ў «Весніку Полацкага дзяржуніверсітэта» высновы пасля аналізу Памятных кніжках за 1858 - 1864 гг. (выдаваліся губернскімі статыстычнымі камітэтамі). Пра што кажуць даныя пра смяротнасць праваслаўнага насельніцтва Магілёўскай, Мінскай, Гродзенскай губерняў?

Працэнт немаўлят, якія памерлі да 1 года, знаходзіўся ў межах 21,7–25,2%. Доля памерлых была вышэйшая ў вёсках – з шырокім распаўсюджаннем інфекцый пры адсутнасці кваліфікаванай меддапамогі. Пры гэтым даныя пра смяротнасць немаўлят у вёсках няпоўныя: пік смерцяў прыходзіўся на першы месяц жыцця, прагматыка вымагала не спяшацца з хрышчэннем – працэдура патрабавала ад сям’і значных выдаткаў. Таму частка дзяцей не трапляла ў царкоўныя метрыкі.

Сярод дарослых у вёсках назіралася павышэнне колькасці памерлых жанчын рэпрадуктыўнага ўзросту ў параўнанні з мужчынамі. У гарадах смяротнасць працаздольных мужчын значна перавышала жаночую смяротнасць.

Ці ведаеце вы пра канал «Царства Прыроды»?

Вышэй публікацыя з яго. «Царства Прыроды» – гэта беларускамоўны канал пра жывёлы, расьліны, прыродныя зьявы, а таксама жывыя здымкі й цікавыя допісы. Калі вы аматар прыроды й біялёгіі — вам сюды.

Змяніўся старшыня Акадэміі навук

22 мая старшынёй прэзідыума Нацыянальнай акадэміі навук Беларусі быў прызначаны 52-гадовы Уладзімір Каранік.

З навукай яго звязвае праца ў РНПЦ анкалогіі і медыцынскай радыялогіі імя М. М. Аляксандрава (у 1996 - 2011 г.г. – лекар, навуковы супрацоўнік, загадчык). Затым Каранік працаваў галоўным урачом Мінскага гарадскога клінічнага анкадыспансера, міністрам аховы здароўя, старшынёй Гродзенскага аблвыканкама, віцэ-прэм’ерам.

72-гадовы Уладзімір Гусакоў займаў пасаду кіраўніка Нацыянальнай акадэміі навук 13 год. Даўжэй працаваў толькі Мікалай Барысевіч – у часы БССР (1969 – 1987 гг.).

Пылок беларускіх бяроз прымушае пакутаваць жыхароў Ісландыі

Пра гэта сярод іншага гаворыцца ў даследаванні групы польскіх і ісландскіх навукоўцаў, апублікаваным у свежым нумары часопіса Agricultural and Forest Meteorology. Іх вынікі паказваюць, што перанос пылку бярозы (моцнага алергена) на вялікія адлегласці з Усходняй Еўропы ўносіць значны ўклад у пылковую нагрузку Ісландыі. Прычым пылок часта паступае туды перадсезонна і часам дасягае канцэнтрацый, якія перавышаюць клінічныя парогі.

Цэнтр распаўсюджання бярозы ў Еўропе знаходзіцца ў Беларусі, заходняй Расіі, Латвіі, Эстоніі і скандынаўскіх краінах (на карце). Адтуль пры спрыяльных умовах перанос алергена адбываецца на вышыні 1000 і 1500 м над узроўнем мора.

У выпадку пылку, зарэгістраванага ў Ісландыі напярэдадні мясцовага сезону цвіцення бярозы, асноўную крыніцу для Рэйк'явіка складалі Польшча, Беларусь і Літва, адзначаюць навукоўцы.

Выйшла кніга «Помнікі свідэрскай культуры фінальнага палеаліту на тэрыторыі Беларусі»

Манаграфія Алены Калечыц і Аляксандра Коласава абагульняе звесткі аб помніках свідэрскай культуры фінальнага палеаліту (IX - VIII тыс. да н.э.), зафіксаваных на тэрыторыі Беларусі ў выніку шматгадовых археалагічных даследаванняў.

Свідэрская ккультура прадстаўлена стаянкамі тундравых паляўнічых на паўночнага аленя, якія выкарыстоўвалі стрэлы з крэмневымі наканечнікамі. Асноўная частка помнікаў сканцэнтравана ў трох рэгіёнах краіны – Прыпяцкім Палессі, Панямонні і Верхнім Падняпроўі.

На падставе вывучэння калекцыйных матэрыялаў, архіўных дакументаў і літаратуры створаны каталогі помнікаў, карта і малюнкі інвентару. У выданні 254 старонак.

5 чэрвеня ў Варшаве адбудуцца дыскусіі ў межах III польска-беларускага экспертнага форума імя Рамана Скірмунта

Сярод іншага адбудзецца прэзентацыя-дыскусія з нагоды публікацыі кнігі Пятра Рудкоўскага і Пятра Ліхача «Аўтарытарызм пад пагрозай» і прэзентацыя даследавання «Няскончанае паўстанне. Падзеі 1863 - 1864 гг. у наратывах беларускіх медыя 2010 - 2024 гадоў» (Андрэй Казакевіч, Інстытут «Палітычная сфера»).

Удзел у дыскусіях таксама возьмуць Аляксандр Смалянчук, Васіль Герасімчык, Лукаш Адамскі і іншыя прадстаўнікі экспертнай супольнасці Польшчы і Беларусі.
5 чэрвеня, Варшава, ul. Foksal 11, пачатак а 16.00.

Форум імя Рамана Скірмунта праводзіцца раз на год, а таксама па меры неабходнасці пры з’яўленні важных тэм для абмеркавання. Яго місія – выпрацоўка рэкамендацый, па якіх кірунках могуць развівацца адносіны Польшчы з беларускім грамадствам.

Эвалюцыя ментальнай мадэлі «радзіма» ў перадачах беларускага тэлебачання 1956 – сяр. 1990­х гг.

У поле даследавання Алены Марозавай, апублікаваным у часопісе «Весці НАН. Серыя гуманітарных навук», увайшлі 1604 сцэнарыі і відэазапісы перадач БТ, а таксама дакументальных стужак.

Напачатку канструявалася метафара «Савецкі Саюз (мэта) – Радзіма (крыніца)». Станоўчы змест праектаваўся на краіну СССР пры дапамозе слоў са значэннем роднасці, душэўнай блізкасці («Встретить съезд родной Коммунистической партии»). Затым адбыўся пераход ад вобраза глабальнага народа да (з сярэдзіны 1960-х гг.) геаграфічнага месца як арыенціра ў гістарычным працэсе. Паслабілася роля эпізодаў пазнавання «братоў», прэзентацыі савецкіх спецыялістаў як сусветна вядомых.

Лейтматыў зямнога шара быў выцеснены вобразам дома і культураспецыфічнымі вобразамі з беларускай літаратуры («Дрэва Вечнасці» Караткевіча) і фальклору («чалавек-бусел»). Аўтары перадачы «Крок» 1989 г. ужо крытыкавалі тых, хто выбірае радзіму па грамадзянскіх поглядах.

Конкурс міні-грантаў на правядзенне навуковых мерапрыемстваў (дэдлайн — 4 чэрвеня)

Scholars for Belarus by akno e.V. запрашае падаваць заяўкі на фінансавую падтрымку правядзення канферэнцый, семінараў, круглых сталоў, панэльных дыскусій, воркшопаў і іншых публічных мерапрыемстваў з удзелам беларускіх навукоўцаў.

Мэта конкурса – садзейнічаць уладкаванню сувязей і развіццю супрацоўніцтва паміж беларускімі даследчыкамі з розных краін эміграцыі і забяспечыць бачнасць даследаванняў па Беларусі ў еўрапейскай акадэмічнай прасторы.

Тэмы мерапрыемстваў не абмяжоўваюцца, яны павінны быць праведзены да 31 снежня 2025 года. Падача заяўкі не гарантуе атрыманне фінансавання. Памер падтрымкі для кожнага мерапрыемства вызначаецца індывідуальна ў адпаведнасці з пададзеным каштарысам.

Дэдлайн падачы заявак: 4 чэрвеня. Усе падрабязнасці глядзіце тут.