سید جلال‌الدین طهرانی، مصحح یکی از متون قدیم فارسی به نام تاریخ قم در حاشیه‌ای بر فصل مربوط به آتشکده‌های قم چنین می‌نویسد:
زردشتیانی که بچنین عقایدی پایبند بوده‌اند چگونه می‌توانند در عصر تمدن مردم را به رسوم و عادات خود دعوت کنند و از همه مضحک‌تر گبرفیلی شدید‌ی است که امروزه از راه تقلید دامنگیر بعضی ایرانیان شده است؟
(مطبعۀ مجلس، ۱۳۱۳ هـ.ش [1935م] ص ۸۸)

«گبرفیلی» در نقل قول بالا، که ظاهراً تنها همین یکبار در زبان فارسی به کار رفته، متشکل از گبر باید باشد به معنی زرتشتی و پسوند phile از اصل یونانی به معنی «دوستی»! طهرانی توجهی را که در زمان رضا شاه به فرهنگ پیش از اسلام ایران می‌شد «گبردوستی» می‌خواند، آن را مضحک می‌داند و از کسانی که بدان فرهنگ دلبستگی نشان می‌دادند انتقاد می‌کند. ببینیم این کسان که‌ها بودند.

تقی‌زاده (۱۹۷۰–۱۸۷۸)
«چقدر مناسب است که ایران حالیه نیز بار دیگر برسوم نیاکان خود بازگشته ... بیرق لشگری خود را درفش کاویان کرده بیرق کشوری را همان شیر و خورشید بگذارد.
(روزنامه کاوه، ژانویه ۱۹۱۶، ص ۴)»

«بازگشت به رسوم نیاکان» تنها پیشنهادی خشک و خالی از سوی تقی‌زاده نبود.
او خود در این راه نخستین گام را برداشت و آن گذاردن تاریخ یزدگردی بود بر صفحه نخست از هر شمارۀ روزنامه کاوه و حتی جلوتر از تاریخ‌های دیگر.
اهمیت «بازگشت به رسوم نیاکان» از سوی تقی‌زاده را، بدون اینکه ظاهراً کسی متوجه آن شده باشد،دمی‌باید فوق‌العاده و خارج از تصور دانست، چه معنی دیگرش تضعیف تدریجی اسلام در ایران می‌بود.

در قرن سوم میلادی، رئیس دستگاه قضایی کشور عنوانhāmšahr dādwar  (قاضی کل کشور) را داشت که در میان بالاترین مقامات دینی کشور قرار می‌گرفت. بر مبنای کتیبه‌های فارسی میانۀ کرتیر/کردیر در کعبۀ زرتشت (KKZ)، سرمشهد (KSM) و نقش رستم (KNRm)  کرتیر که در زمان شاپور اول (۲۴۰–۲۷۰ م) عنوان هیربد  (KKZ 3) و در زمان هرمز اول (۲۷۰–۲۷۱ م) عنوان موبد هرمزد (KKZ 5) را داشت، سرانجام توسط بهرام دوم (۲۷۴–۲۹۳ م) به بالاترین مقام دینی یعنیhāmšahr mowbed ud dādwar  (موبد و قاضی کل کشور) ارتقا یافت .(KKZ 8) کتیبه‌ها نشان می‌دهند که در قرن سوم، قاضیان در مرتبۀ سوم از سلسله‌مراتب دینی پس از هیربدان و موبدان قرار داشتند، و این جایگاه را در طول دورۀ ساسانی حفظ کردند.


In the 3rd century the head of the state judiciary was the hāmšahr dādwar “judge of the whole empire,” who ranked among the highest ecclesiastical dignitaries of the realm. According to the Middle Persian inscrip­tions of Kartīr/Kerdīr at the Kaʿba-ye Zardušt (KKZ), Sar Mašhad (KSM), and Naqš-e Rostam (KNRm), the chief priest Kartīr who bore the title hērbed under Šāpūr I (240-70; KKZ 3, Back, p. 393) and Ohrmazd mowbed (KKZ 5, Back, p. 399) under Hormizd I (270-71), was finally promoted to the highest ecclesiastical rank, hāmšahr mowbed ud dādwar “priest and judge of the whole empire” (KKZ 8, Back, p. 410) by Bahrām II (274-93). The inscriptions reveal that in the 3rd century the judges occupied the third rank in the religious hierarchy after the hērbeds and mowbeds, a position that they retained throughout the Sasanian period

عکاس: هربرت گرگ کریم مسیحی